تاريخ حديث شيعه در سده هاى چهارم تا هفتم هجرى - احمدى نورآبادى، مهدى؛ رحمتى، محمدكاظم - الصفحة ٣٤١ - ٢ كتاب من لا يحضره الفقيه

آن به عنوان كتاب مرجع، نقص شمرده مى‌شد. براى نمونه، نخستين طريقى كه ذكر كرده، چنين است:

احاديثى كه در اين كتاب، از عمّار بن موسى ساباطى آمده است، همگى از طريق على بن بابويه (پدر مؤلّف) و محمّد بن حسن بن احمد بن وليد- كه رضوان خدا بر هر دو باد!-، از سعيد بن عبد اللَّه، از احمد بن حسن على بن فضّال، از عمرو بن سعيد مدائنى، از مصدق بن صدقة، از عمّار بن موسى ساباطى نقل شده است.[١]

در پايان مشيخه آمده است:

تمّت أسانيد كتاب من لا يحضره الفقيه‌، بحمد اللَّه و مَنّهِ. و الصلاة على محمّد و آله الطاهرين.[٢]

بر اساس برخى از نسخه‌هاى خطّىِ‌ من لا يحضره الفقيه‌، پس از عبارت «تمّت اسانيد كتاب‌ ...»، اين عبارت نيز آمده است:

و ذلك فى ذى القعدة من سنة اثنين و سبعين و ثلاثمئة.[٣]

بر اين اساس و با لحاظ سال ورود شيخ صدوق به بلخ (٣٦٨ ق) و با توجّه به اين‌كه وى تنها يك بار به آن ديار رفته و در آن جا ٢٤٥ كتابش را بر ابو عبد اللَّه نعمت خوانده است، معلوم مى‌شود كه تأليف اين‌ كتاب من لا يحضره الفقيه‌، چهار سال طول كشيده است.

پايان‌بخش كتاب در نسخه چاپى، بخشى است به قلم محقّق آن، به شرح و توضيح اصطلاحات كلامىِ مطرح در مشيخه پرداخته است. اين اصطلاحات، عبارت‌اند از:

فَطَحى، ناووسى، كيسانى، واقفى، زيدى، جارودى، بَتَرى، غالى، حَرورى، قَدَرى،

[١]. كتاب من لا يحضره الفقيه، ج ٤، ص ٤٢٢.

[٢]. همان، ج ٤، ص ٥٣٨.

[٣]. همان، ج ٤، ص ٥٤٠، محقّق كتاب.