تاريخ حديث شيعه در سده هاى چهارم تا هفتم هجرى - احمدى نورآبادى، مهدى؛ رحمتى، محمدكاظم - الصفحة ١٠ - ١ آل بويه(٣٣٤ - ٤٤٧ ق)

چهارم، خلفا به صاحبان منصب اميرالامرايى متّكى بودند و حتى گاهى به دستور آنها نصب و عزل مى‌شدند.[١] خليفه از قدرت واقعى محروم بود و فقط مرجعيت روحانى داشت؛[٢] اما فاطمى‌ها همين قدرت روحانى را نيز براى خليفه بغداد، قائل نبودند.[٣] مهم‌ترين دولت‌هاى حاكم در سرزمين پهناور اسلامى در اين دوره، عبارت بودند از: آل بويِه، سامانيان، غزنويان، سلجوقيان، فاطميان و آل حمدان.

١. آل بويِه (٣٣٤- ٤٤٧ ق)

آل بويه قدرتمندترين حكومت را در سده چهارم تا اواسط سده پنجم تشكيل دادند. آنان اهل ديلم و از طايفه شيردل آوندان بودند كه خاستگاهشان، ارتفاعات گيلان در جنوب درياى خزر بود.[٤] برخى، نفوذ اسلام را ميان مردم ديلم در سده چهارم، به كوشش حسن بن على علوى، معروف به ناصر اطروش (م ٣٠٤ ق) دانسته‌اند.[٥] با اين حال، بر پايه برخى قراين، اسلام، پيش از اين تاريخ، وارد ديلم شده بود. ديلميان پناهگاه مستحكمى داشتند و از سال ١٧٥ تا ٢٥٠ ق، به تدريج، علويانِ گريخته از آزار و ستم عباسيان را پناه مى‌دادند.[٦] حسن بن زيد علوى (م ٢٧٠ ق) مذهب شيعه را در ديلمستان ترويج كرد و پايه‌هاى حكومت مستقلّ علوى را در ديلم و گيلان برپا كرد. پس از او، ناصر اطروش نيز حكومت علوى را تشكيل داد.[٧]

[١]. احياى فرهنگى در عهد آل بويه، ص ٧٢.

[٢]. البداية و النهاية، ج ١١، ص ٢٤٠.

[٣]. فهرس التراث، ص ٣٢٣.

[٤]. احياى فرهنگى در عهد آل بويه، ص ٦٨.

[٥]. آل بويه نخستين سلسله قدرتمند شيعه، ص ٦١- ٦٢.

[٦]. احياى فرهنگى در عهد آل بويه، ص ٦٩- ٧٠.

[٧]. تاريخ ابن خلدون، ج ٤، ص ٤١٩.