تاريخ حديث شيعه در سده هاى چهارم تا هفتم هجرى - احمدى نورآبادى، مهدى؛ رحمتى، محمدكاظم - الصفحة ٦٧ - تأليفات

به ابن قولويه قمى؛ محدّث، فقيه و رجالى. ابن قولويه، ساكن قم بود و مهم‌ترين مشايخ او در آن ديار، پدر و برادر وى بودند. به قرينه روايت ابن قولويه از محمّد بن احمد بن سليم صابونى در مصر[١] و برخى محدّثان بغداد چون كلينى،[٢] و نيز روايت هارون بن موسى تلعكبرى، ابن غضائرى، شيخ مفيد و ابن عبدون از محدّثان بغداد از او،[٣] اين حدس قوى مى‌نمايد كه او براى مدّتى هرچند كوتاه، به مصر و بغداد رفته بوده است. آرامگاه ابن قولويه، در قبرستان قريش بغداد در رواق شريف كاظمين عليهما السلام است.[٤] وى در شمار معدود محدّثانى است كه در وارستگى و فرزانگى‌شان اتفاق نظر وجود دارد. ابن قولويه، از شيخ مفيد (م ٤١٣ ق) لقب «شيخ صدوق» را دريافت كرد و گويا در برخوردارى از اين لقب، فضل تقدّم با اوست. امانتدارى، فرزانگى در حديث و فقه، برترى در صفات جمال، و وثاقت، ويژگى‌هاى او شمرده شده‌اند.[٥]

تأليفات‌

در مصادر، نزديك به بيست كتاب در زمينه‌هاى فقه، رجال، كتاب‌شناسى، تاريخ، طب، دعا و زيارت، به ابن قولويه نسبت داده شده است. گويا شمار كتاب‌هاى او، بيش از اينها بوده است؛ چرا كه شيخ طوسى، وصف «زياد» را براى تعداد كتاب‌هاى وى به كار برده است.[٦] آثار ناياب: ١. بيان حلّ الحيوان من محرمه‌، ٢. الحجّ‌، ٣. الردّ على ابن داوود فى عدد شهر رمضان‌، ٤. رجال ابن قولويه‌، ٥. فهرست ما رواه من الكتب و الاصول‌، ٦. تاريخ الشهور و

[١]. رجال النجاشى، ص ١٢٦؛ لسان الميزان، ج ٢، ص ١٢٥.

[٢]. كامل الزيارات، ص ١٢- ١٣، مقدّمه محقّق.

[٣]. رجال الطوسى، ص ٤١٨.

[٤]. وسائل الشيعة، ج ٢٠، ص ٤.

[٥]. رجال النجاشى، ص ٤٤٦؛ الإقبال، ج ١، ص ٣٣- ٣٤؛ معالم العلماء، ص ٨٩.

[٦]. الفهرست، طوسى، ص ٩٢.