تاريخ حديث شيعه در سده هاى چهارم تا هفتم هجرى - احمدى نورآبادى، مهدى؛ رحمتى، محمدكاظم - الصفحة ٤٢٤ - مقدمه

فصل‌هاى اين تحقيق، چنين ارائه شده است:

نخست‌، گفتار كوتاهى درباره وضعيت فرهنگى جهان اسلام آمده و به اختصار از وضعيت حوزه‌هاى حديثى اهل سنّت، زيديه و اباضيه سخن رفته است.

در قرن ششم، مهم‌ترين حادثه منحصر به فرد جهان اسلام، انتقال ميراث زيديه از ايران و عراق به يمن است. شخصيت كليدى در اين حادثه، قاضى جعفر بن احمد بن عبد السلام مسورى است. همچنين مهم‌ترين متن حديثى اباضيه، در اين زمان تدوين شده است. قابل ذكر است كه از اواخر قرن ششم، مراكزى علمى به نام «دار الحديث» در جهان اهل سنّت شكل گرفته‌اند.

مهم‌ترين حوزه‌هاى حديثى اين دو قرن، نخست شهر رى در قرن ششم است و بعد از آن در قرن هفتم، شهر حلّه اهمّيت محورى دارد. با اين حال نبايد از خاطر برد كه در ديگر شهرها چون قم و بغداد نيز مطمئناً عالمان اماميه حضور داشته‌اند.

دوم‌، شرح حال و آثار شخصيت‌هاى علمى شيعه اين دو قرن، بيان شده و در دو بخش مجزّا، از محدّثان شيعى اين دو قرن، سخن رفته است.

در اين جا لازم است به نكته مهمى اشاره گردد. دو كتاب اصول فقه متداول در آن دوره، يعنى‌ الذريعة إلى اصول الشريعة ى سيّد مرتضى (م ٤٣٦ ق) و عُدّة الاصول‌ شيخ طوسى (م ٤٦٠ ق)، حاوى مباحث مهمى در علم الحديث‌اند. فى المثل، مباحثى چون نَسخ و احكام آن (نَسخ كتاب به كتاب، نَسخ سنّت به كتاب و يا نَسخ كتاب به سنّت)، بحث از اقسام خبر، خبر واحد، اجماع، و تحمّل روايت (مناوله، اجازه، سماع)، بحث از وجوب يا عدم وجوب پيروى از عمل پيامبر، و بحث از ويژگى متحمّل حديث و نيز الفاظ روايت، در كتاب سيّد مرتضى، نزديك‌ترين مباحث به علم الحديث‌اند.[١]

[١]. ر. ك: الذريعة إلى اصول الشريعة. گفتنى است عماد الدين طبرى، شرح مسائل الذريعة را در شرح اين كتاب و سيّد كمال الدين مرتضى مرعشى( از مشايخ منتجب الدين) نيز شرح ديگرى بر آن نگاشته است( ر. ك: الذريعة إلى تصانيف الشيعة، ج ١٠، ص ٢٦).