تاريخ حديث شيعه در سده هاى چهارم تا هفتم هجرى - احمدى نورآبادى، مهدى؛ رحمتى، محمدكاظم - الصفحة ٤٦٣ - ابن شهرآشوب و كتاب«معالم العلماء»

اشاره كرده كه ابن بابويه حديث «علّمنى رسول اللَّه ألف باب ...» را به ٢٤ طريق نقل كرده است. البته در كتاب‌ الخصال‌،[١] اين حديث به ٣٤ طريق روايت شده كه بر تصحيف متن‌ مناقب‌ دلالت دارد.

٤٤. الخصال فى آداب الملوك‌، تأليف مؤلّفى ناشناخته.

ابن شهرآشوب، عبارتى از حضرت امير عليه السلام را از اين كتاب نقل كرده است.[٢]

ابن شهرآشوب و كتاب «معالم العلماء»

اهمّيت ابن شهرآشوب، گذشته از تأليف آثار حديثى، نگارش كتاب‌ معالم العلماء است. در اين قرن، دو اثر مهم رجالى شيعه به رشته تحرير در آمد كه يكى از آنها همين كتاب‌ معالم العلماء است.[٣] اين كتاب ابن شهرآشوب، تكمله‌اى بر كتب رجالى شيخ طوسى است. بخش‌هاى عمده اين كتاب، همان مطالب كتب رجالى نجاشى و شيخ طوسى است؛ امّا مواردى وجود دارند كه ابن شهرآشوب، اطلاعات جديدى را عرضه مى‌دارد. مهم‌ترين اين موارد، عبارت‌اند از:

١. در تعريف اصول، ابن شهرآشوب از قول شيخ مفيد چنين گفته است:

قال الشيخ المفيد أبو عبد اللَّه محمّد بن محمّد بن النعمان البغدادى- رضى اللَّه عنه و قدّس روحه-: صنّف الإماميّة من عهد أمير المؤمنين علىّ عليه السلام إلى عهد أبى محمّد الحسن العسكرى- صلوات اللَّه عليه- أربع‌مئة كتاب تسمّى الاصول و هذا معنى قولهم: أصل.[٤]

اين نكته تا آن جا كه منابعْ بررسى شد، قديمى‌ترين نقل قول در باره اصول اربع‌مئة است.[٥]

[١]. ر. ك: الخصال، ج ٢، ص ٦٤٢- ٦٥٢.

[٢]. ر. ك: مناقب آل أبى طالب، ج ١، ص ٢٧٢.

[٣]. آثار مهم رجالى شيعه، عبارت‌اند از: كتاب الفهرست و الرجال شيخ طوسى، كتاب معرفة الناقلين كشّى، تهذيب شيخ طوسى با عنوان اختيار معرفة الرجال، و كتاب رجال ابو العبّاس احمد بن على نجاشى.

[٤]. معالم العلماء، ص ٣.

[٥]. براى بررسى در مورد اصول اربع‌مئة( نخستين جوامع حديثى شيعه)، ر. ك:« الاصول أربعُ‌مئة»، اتان كلبرگ، ترجمه محمّدكاظم رحمتى، علوم حديث، ش ١٧، ص ٦٩- ١٢٣.