از ديگر مراكز مهم حديثى، مى‌بايد به اندلس اشاره كرد. توجّه به حديث در اندلس، از اواخر قرن دوم و سوم آغاز شده بود؛ ولى اوج و شكوفايى اين دانش و توجّه به آن، از قرن پنجم به بعد بوده است.[١] در اندلس، متون حديثى را غالباً فُقهاى مالكى و شافعى- كه دو مذهب غالب در آن جا بوده‌اند- به رشته تحرير درآورده‌اند.

يكى از مهم‌ترين عالمان مالكى قرن ششم در اندلس، ابو بكر محمّد بن عبد اللَّه اندلسى مشهور به ابن عربى (م ٥٤٢ ق) است. وى در سال ٤٦٨ ق به دنيا آمد و در طلب حديث، به مناطق مهم جهان اسلام بجز مناطق شرقى ايران سفر نمود و به سماع حديث در نزد عالمان مختلف پرداخت.[٢] وى شاگردان بسيارى تربيت نمود.

مهم‌ترين آثار حديثى موجود وى، القبس فى شرح موطّأ مالك بن أنس‌، ترتيب المسالك فى شرح موطّأ مالك‌ و عارضة الأحوذى فى شرح الترمذى‌ است. به غير از ترتيب المسالك‌، دو اثر ديگر وى، به چاپ رسيده‌اند.

از ديگر عالمان اندلسى، مى‌توان به ابو محمّد عبد الحق بن عبد الرحمان اشبيلى (م ٥٨٢ ق) مؤلّف‌ الجمع بين الصحيحين‌ اشاره كرد. دو كتاب‌ صحيح البخارى‌ و صحيح مسلم‌، معتبرترين متون حديثى نزد اهل سنّت‌اند. از اين رو، مركز توجّه عالمان در نگارش متون حديثى بوده‌اند. اين را مى‌توان از شروح متعدّد و يا آثار نوشته‌شده تحت نام «الجمع بين الصحيحين» دريافت.

ابو محمّد اشبيلى در سال ٥١٠ ق در اشبيليه به دنيا آمد. در آن جا وى از آخرين‌

[١]. براى دستيابى به گزارشى از شكل‌گيرى علم الحديث در اندلس، ر. ك:« حديث در اندلس»، ايزابل فيه‌رو، ترجمه محمّدكاظم رحمتى، علوم حديث، ش ١٦، ص ١٢٩- ١٦٠؛ الحديث بقرطبة خلال القرن الخامس الهجرى و براى شناخت اين كتاب، ر. ك: مهدى هوشمند،« پژوهش‌هاى حديثى در قرطبه در قرن پنجم هجرى»( علوم حديث، ش ١٧، ص ١٨٨- ١٩٩).

[٢]. براى دستيابى به گزارشى از سفرهاى ابن عربى، ر. ك: العواصم من القواصم، مقدّمه؛ عارضة الأحوذى، ج ١، ص ١٣- ٢٤. همچنين، ر. ك: در دائرة المعارف بزرگ اسلامى، مدخل« ابن عربى»، ج ٤، ص ٢٢٣- ٢٢٦( به قلم احمد پاكتچى).