تاريخ حديث شيعه در سده هاى چهارم تا هفتم هجرى - احمدى نورآبادى، مهدى؛ رحمتى، محمدكاظم - الصفحة ٣٥٥ - ٧ الاستبصار فى ما اختلف من الأخبار

در تحقيق اين كتاب، از چهار نسخه خطّى و يك نسخه چاپى استفاده شده است:

از جمله، نسخه خطّى به قلم محمّد بن محمود اردكانى (به تاريخ ١٠٧٨ ق) و نسخه‌اى به خطّ على رضا (به تاريخ ١٠٧٢ ق). نسخه چاپى نيز در چاپ خانه جعفريه لكهنو، در سال ١٣٠٧ ق، طبع شده است.[١] كهن‌ترين نسخه خطّى‌ الاستبصار، در سال ٩٠٠ ق، استنساخ شده است.[٢] اين كتاب با همين عنوان، در منابع كتاب‌شناسى ذكر شده‌[٣] و انتساب آن به شيخ طوسى، متواتر است. نسخه چاپى‌ الاستبصار، شامل مقدّمه محقّق، مقدّمه مؤلّف، اصل كتاب و مشيخه است. در مقدّمه مؤلّف، به موضوع كتاب، انگيزه تأليف و روش پردازش مطالب و معيارهاى نقد محتوايىِ حديث، اشاره شده است. به موجب اين مقدّمه، شيخ طوسى پس از تأليف‌ تهذيب الأحكام‌ و استقبال ديگران از گردآورى احاديث متخالف، تصميم گرفت در اين زمينه، كتابى جداگانه به ترتيب ابواب‌ تهذيب الأحكام‌، تأليف كند تا فايده بيشترى داشته باشد. وى متذكّر شده است كه باب‌هاى كتاب را با احاديث مورد قبول و مطابق فتوا، آغاز و سپس احاديث مخالف را ذكر مى‌كند. رسالت نخست مؤلّف- كه مهم‌ترين هدفش نيز بوده-، بيان وجوه جمع و تأويل اخبار متخالف است. وى در اين كتاب- همانند تهذيب الأحكام‌، كه از آن به «كتاب كبير» ياد كرده-، به انواع خبر، جايگاه و اعتبار هر يك از اقسام آن پرداخته و به طور خاص، درباره ارزش خبر واحد سخن گفته و آن گاه، شيوه و راه حل خود را براى رفع ناسازگارى ميان اخبار، متذكر شده است: خبر، يا متواتر است يا واحد. خبر متواتر، علم‌آور است و در چنين خبرى، تعارض پيدا نمى‌شود.[٤] خبر واحد، دو قسم است: يكى برخوردار از قرائن پشتيبانى و تأييد، و ديگرى خبر فاقد اين قرائن.

[١]. الاستبصار، ج ١، ص ٥- ٨.

[٢]. همان، ج ١، ص ٤؛ فهرس التراث، ج ١، ص ٥٢٧.

[٣]. رجال النجاشى، ص ٤٠٣؛ الفهرست، طوسى، ص ٢٤٢؛ معالم العلماء، ص ١٥٠.

[٤]. الاستبصار، ج ١، ص ٣.