تاريخ حديث شيعه در سده هاى چهارم تا هفتم هجرى - احمدى نورآبادى، مهدى؛ رحمتى، محمدكاظم - الصفحة ٢١٣ - ب - متون اخلاق و آداب

ميرزا حسين نورى‌[١] و محقّقان نسخه چاپى‌ التمحيص،[٢] يا آن را به ابن همام نسبت داده‌اند و يا به اين ديدگاه، متمايل شده‌اند. به هر حال، به نظر مى‌رسد كه‌ التمحيص‌ به ابن همام انتساب دارد؛ ولى با پذيرش اين انتساب نيز ترديدى ديگر وجود دارد در اين كه: آيا روايات اين كتاب، با واسطه از ابن همام روايت شده يا با املاى ابن همام بوده است؟ در فرض دوم، نگارش آن مانند امالى‌هاى شيخ مفيد، سيّد مرتضى و شيخ طوسى است. شايد ترديد محمّد باقر مجلسى نيز در انتساب‌ التمحيص‌ به ابن همام، از همين جهت بوده است.[٣] نسخه چاپى‌ التمحيص‌، شامل مقدّمه بلند محمّد باقر موحّد ابطحى و اصل كتاب است، و نيز معرّفى سه نسخه خطّى‌اى كه در تحقيق كتاب، به آنها اعتماد شده است.

اصل كتاب، در نه باب با عناوين مشخص، سامان يافته و ١٧١ روايت دارد. مؤلّف به اقتضاى شرايط خاصّ محيط بغداد و توابع آن،[٤] روايات اين كتاب را بر اساس مفادشان گرد آورده است كه در جهت كاهش آلام و دردها، از حكمت و پيامد بيمارى‌ها، بلاها و سختى‌ها مى‌گويند و نيز تأثير مثبت و سازنده انواع بلاها بر روان آدمى، خبر بويژه محو و نابودىِ آثار گناهان. جز در حديث اوّل كتاب كه آن را با اسناد كامل آورده، در ساير روايات، تنها به نام نخستين راوى از معصوم عليه السلام، بسنده كرده است. مفصّل‌ترين روايت كتاب، خطبه‌اى است به نام همام، كه آن را از راوى ناشناخته‌اى روايت كرده است.[٥] عناوين باب‌هاى كتاب‌ التمحيص‌، چنين است: سرعة البلاء إلى المؤمن (المؤمنين)، تعجيل التمحيص عن المؤمن (المؤمنين)، التمحيص بالعلل و

[١]. خاتمة مستدرك الوسائل، همان جا.

[٢]. التمحيص، همان، ص ١٤.

[٣]. همان جا.

[٤]. همان، ص ٢٩.

[٥]. همان، ص ٧٠- ٧٥.