تاريخ حديث شيعه در سده هاى چهارم تا هفتم هجرى - احمدى نورآبادى، مهدى؛ رحمتى، محمدكاظم - الصفحة ١٦ - اوضاع فرهنگى در دو سده چهارم و پنجم

آثار علمى و كتاب‌خانه‌ها و نيز گستردگى برپايى مجالس بحث و مناظره ميان انديشمندان فرق و مذاهب مختلف تعريف شود، به حق، اين دوره در قله بلند اين شاخص‌ها قرار دارد.

در زمينه‌هاى مختلف علمى و دينى، انديشمندان بسيارى در اين دوره مى‌زيستند.

رياضى، ستاره‌شناسى، طب، فلسفه، تاريخ، شعر، كتاب‌شناسى، حديث، فقه و اصول فقه، رجال، كلام و تفسير، مهم‌ترين و با رونق‌ترين دانش‌هاى اين دوره بوده‌اند.

بسيارى از انديشمندان اين دوره، آوازه جهانى پيدا كردند و برخى نيز با آثارى كه پديد آوردند، جريان‌ساز و تحوّل آفرين شدند. از آن جمله‌اند:

فارابى (م ٣٣٧ ق) در فلسفه؛

ابن سينا (م ٤٢٨ ق) در فلسفه، طب و رياضى؛

ابو جعفر كلينى (م ٣٢٩ ق) در حديث، فقه و كلام؛

مسعودى (م ٣٤٥ ق) در تاريخ؛

ابن هيثم (م ٤٣٠ ق) در هندسه؛

زكريّاى رازى (م ٣١١ يا ٣٢٠ ق) در طب؛

شيخ صدوق (م ٣٨١ ق) در حديث، فقه و كلام؛

دارْقُطنى (م ٣٨٥ ق) در حديث، فقه و رجال؛

سيّد رضى (م ٤٠١ ق) در شعر، سخن‌شناسى، فنون بلاغت و آرايه‌هاى ادبى؛

شيخ مفيد (م ٤١٣ ق) در كلام، حديث، فقه و اصول؛

حاكم نيشابورى (م ٤٠٤ ق) در حديث، مصطلح الحديث و رجال؛

سيّدِ مرتضى (د ٤٣٦ ق) در كلام، فقه و اصول؛

فردوسى (م ٤٦٤ ق) در شعر حماسى؛

خطيب بغدادى (م ٤٦٤ ق) در تاريخ، رجال، حديث و مصطلح الحديث؛

شيخ طوسى (م ٤٦٠ ق) در فقه، اصول، كلام، حديث، تفسير و رجال؛