تاريخ حديث شيعه در سده هاى چهارم تا هفتم هجرى - احمدى نورآبادى، مهدى؛ رحمتى، محمدكاظم - الصفحة ١٧ - اوضاع فرهنگى در دو سده چهارم و پنجم

ابن حزم ظاهرى (م ٤٥٣ ق) در فقه، اصول و حديث.

افزون بر قم و رى و بغداد، شهر حلب نيز در دوره سيف الدوله، محلّ گردهمايى بزرگان دانش و فرهنگ، از فرهنگ‌ها و شهرهاى مختلف بود. حضور فارابى، ابن نباته، متنبّى، صنوبرى، ابن خالويه، ابن جنّى، نامى، ابن ابى فيّاض، ابو الفرج عجلى و نيز بسيارى از قضات، نحويان، ادبا، شعرا و صاحبان فنون عرب و غير عرب، نمونه اين حضور گسترده است.[١] مجالس مناظره ميان پيروان مذاهب اسلامى؛ بويژه در مباحث كلامى و نيز ميان پيروان ساير اديان، فراوان برگزار مى‌شد. اين مناظرات، در مناطق تحت حكومت آل بويه، حمدانيان و فاطميان رايج بود.[٢] در اين مجالس، به طور خاص، انديشه‌هاى كلامىِ شيعى امامى بود كه انديشه‌هاى كلامى ديگر مذاهب را به چالش مى‌كشيد.

مناظرات شيخ مفيد در بغداد و ردّيه‌هاى او بر آراى جاحظ، صاحب ابن عبّاد، على بن عيسى رُمّانى، ابو عبد اللَّه بصرى، ابن نُباته، جُبّائى، ابن كلاب، خالدى، نَسَفى، نصيبى، كرابيسى و حلّاج،[٣] معروف است. اين مناظرات، نقشى انكارناپذير در گرويدن افراد به مذهب امامى داشت. قدرت استدلال و اقناع شيخ مفيد و توفيق وى در گسترش آموزه‌هاى امامى، چنان آشكار بود كه خطيب بغدادى به ناچار، به آن اعتراف كرده است.[٤] پيروزى شيخ مفيد بر عبد الجبّار معتزلى در نخستين رويارويى، سبب دعوت او به دربار عضد الدوله شد.[٥] پيش از شيخ مفيد، شيخ صدوق نيز در چندين مناظره شركت كرده بود كه همگى با حمايت ركن الدوله، در رى برگزار شده بودند.[٦] و هدف از آنها اثبات حقّانيت‌

[١]. الشيعة فى الميزان، ص ١٧١.

[٢]. همان، ص ١٤٧ و ١٦١- ١٦٢ و ١٧٣.

[٣]. الرسائل العشرة، ص ٣٥.

[٤]. تاريخ بغداد، ج ٣، ص ٤٤٩- ٤٥٠.

[٥]. فلاسفه شيعه، ص ٣٦٧؛ احياى فرهنگى در عهد آل بويه، ص ١١٢.

[٦]. كمال الدين، ج ١، ص ٤٥٦؛ رجال النجاشى، ص ٣٩٦؛ مجالس المؤمنين، ج ١، ص ٤٥٦.