تاريخ حديث شيعه در سده هاى چهارم تا هفتم هجرى - احمدى نورآبادى، مهدى؛ رحمتى، محمدكاظم - الصفحة ٣٢٨ - ٢ المزار(مناسك المزار)

شمار راويان در اسناد روايات كتاب‌ كامل الزيارات‌، ٧٠٩ نفر است.[١] از اين تعداد، ٣٢ نفر مشايخ ابن قولويه‌اند.[٢] درباره وثاقت راويان كتاب ياد شده، در ميان علماى رجال، اختلاف نظر وجود دارد. برخى چون شيخ حرّ عاملى و سيّد ابو القاسم خويى- در رأى اول خود-، همه راويان آن را اعم از مشايخ ابن قولويه و مشايخ مشايخ او تا معصوم، موثّق دانسته‌اند.[٣] در مقابل، عدّه‌اى چون محدّث نورى و سيّد ابو القاسم خويى- در رأى دوم- و برخى از شاگردان او مانند عرفانيان و سبحانى، تنها مشايخ مستقيم ابن قولويه را موثّق دانسته‌اند.[٤] اين اختلاف، از دو برداشت مختلف از ظاهر عبارت ابن قولويه در ابتداى كتاب، پديد آمده است كه مى‌گويد: اين روايات را از طريق مشايخِ «امامى ثقه و معروف به حديث و علم»، از ائمه عليهم السلام نقل مى‌كند.[٥] بر مبناى متأخّر در تقسيم‌بندى حديث، با مراجعه به منابع رجالى، معلوم مى‌شود كه از ٧٠٩ راوى كتاب‌ كامل الزيارات‌، ٣١٥ نفر توثيق شده‌اند، ٣٢٧ نفر مسكوت مانده‌اند، ١٤ نفر تضعيف شده‌اند و ٢٥ نفر اختلافى‌اند.[٦]

٢. المزار (مناسك المزار)

مؤلّف: شيخ مفيد

تحقيق: مدرسة الإمام المهدى عليه السلام‌

ناشر: المؤتمر العالمى لألفية الشيخ المفيد (كنگره هزاره شيخ مفيد)، چاپ اوّل، ١٤١٣ ق.

در تحقيق كتاب، بر دو نسخه خطّى اعتماد شده است: نسخه‌اى در كتاب‌خانه‌

[١]. مشايخ الثقات، ص ١٢٣- ١٥٣.

[٢]. همان، ص ١٢٢؛ خاتمة مستدرك الوسائل، ج ٣، ص ٢٥١؛ كليّات فى علم الرجال، ص ٣٠٤؛ كامل الزيارات، ص ١٢- ١٣( مقدّمه محقق).

[٣]. وسائل الشيعة، ج ٢٠، ص ٦٧؛ معجم رجال الحديث، ج ١، ص ٥٠.

[٤]. خاتمة مستدرك الوسائل، ج ٣، ص ٢٤٨- ٢٥١.

[٥]. بحار الأنوار( چاپ سنگى)، ج ٨، ص ١٣( به نقل از: خاتمة مستدرك الوسائل، ج ٣، ص ٢٤٨).

[٦]. كامل الزيارات، ص ٣٠( مقدّمه جواد قيومى).