جمال آفتاب و آفتاب هر نظر؛ شرحى بر ديوان حافظ - سعادت پرور، على - الصفحة ٤٠ - غزل ٤٢٣ صنما! باغم عشق تو چه تدبير كنم؟

به عبادات قشرى بپردازم و براى رسيدن به بهشت بندگى او كنم. من راه خود را يافته‌ام، عبادات قشرى را چه حاصلى؟ و رسيدن به بهشتى كه دوست و صاحب خانه را نبينم چه فائده‌اى؟ به گفته خواجه در جايى:

در اين غزل خواجه در سه مورد سخن از «سر زلف» به ميان آورده. منظورش معنايى است كه در ذيل دو بيت گذشته گفته شد. و در اين بيت هم بخواهد بگويد:

چنانچه اى خواجه! ناله و افغان تو براى اين است كه از مظاهر فرار كنى و خدا را در كنار از خود و يا كثرات و مظاهر ديگر مشاهده نمايى، ممكن نيست؛ زيرا او با همه و با خود توست؛ كه:

٢٩٥٠

«مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ عَرَفَ رَبَّهُ.»

[٢]: (هركس خود را شناخت، پروردگارش را شناخت.- نيز:

٢٩٥١

«أنْتَ الَّذى تَعَرَّفْتَ إلىَّ فى كُلِّ شَىْ ءٍ، فَرَأَيْتُكَ ظاهِراً فى كُلِّ شَىْ ءٍ، وَأنْتَ الظّاهِرُ لِكُلِّ شَىْ ءٍ.»

[٣]: (تويى كه خودت را در هر چيز به من شناساندى، تا اينكه تو را در هر چيز آشكار ديدم، و تويى آشكار و پيدا براى هر چيز.).

[١] - ديوان حافظ، چاپ قدسى، غزل ٥١٨، ص ٣٧٢.

[٢] - غرر و درر موضوعى، باب معرفة النّفس، ص ٣٨٧.

[٣] - اقبال الأعمال، ص ٣٥٠.