جمال آفتاب و آفتاب هر نظر؛ شرحى بر ديوان حافظ - سعادت پرور، على - الصفحة ٢٩٧ - غزل ٤٦١ حاليا مصلحت وقت در آن مى بينم

و ساير موجودات هم قادر بر آن بودند و حضرت دوست نمى فرمود: «فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها»[١]: (پس همه از تحمّل آن سرباز زدند.) اين بار را جز لطيفه ربّانى و فطرت همه انسانها، و يا انسان كامل قادر بر كشيدنش نبود؛ كه: «وَ حَمَلَهَا الْإِنْسانُ»[٢]: (و تنها انسان آن را حمل نمود.) آن كس اين بار را كشيد، كه خود و هرچه جز دوست بود را فراموش كرد،[٣] و جز انس به او را اختيار نكرد[٤] و ديوانه وار امانت ولايت و عشقش را تحمّل نمود؛ كه: «إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولًا»[٥]: (بدرستى كه او بسيار ستمگر و نادان است.- به گفته خواجه در جايى:

و ممكن است منظور از «بارِ غم»، غم فراق باشد؛ لذا مى گويد:

اى دوست! در تمنّاى رسيدن به كمالات نفسانى، و يا معرفت خويشتن، و يا شناختن تو از طريق كثرات و با كثرات، دل و عالم خيالى و عنصرى و جان خويش را فدا كردم. در جايى مى گويد:

[١] ( ١، ٢، ٥) احزاب: ٧٢.

[٢] ( ١، ٢، ٥) احزاب: ٧٢.

[٣] - بنابر اينكه« انسان» از مادّه« نسيان» آمده باشد.

[٤] - بنابر اينكه« انسان» از مادّه« انس» آمده باشد.

[٥] ( ١، ٢، ٥) احزاب: ٧٢.

[٦] - ديوان حافظ، چاپ قدسى، غزل ١٧٤، ص ١٥١.

[٧] - ديوان حافظ، چاپ قدسى، غزل ٢٨٢، ص ٢٢٢.