و گر ترك خدمت كند لشكرى،		شود شاه لشكركش از وى برى‌[١]،
و ليكن خداوند بالا[٢] و پست،		به عصيان‌[٣] در رزق بر كس نبست‌
دو كونش‌[٤] يكى قطره از بحر علم‌		گنه بيند و پرده پوشد به حلم‌
اديم‌[٥] زمين سفره عام اوست،		بر اين خوان يغما[٦] چه دشمن چه دوست‌

[١] برى: لفظ عربى مخفف« برى‌ء» به معنى بيزار، مصدر آن برائت است.

[٢] بالا و پست: مراد از بالا و پست آسمان و زمين است و اين اصطلاح در شاهنامه نيز زياد به كار رفته است.

[٣] - به عصيان در رزق بر كس نبست: يعنى خداوند به واسطه نافرمانى و گناه، قطع روزى نميكند. همين معنى در گلستان به اين عبارت آمده« وظيفه روزيخواران را به خطاى منكر نبرد».

[٤] دو كون: كون با فتح اول مصدر است بمعنى بودن كه بمعنى كائن، داراى وجود هم بكار ميرود. مراد از دو كون دنيا و آخرت است و مصراع اشاره به آن دارد كه علم خدا به هريك از موجودات سبب خلق آن موجود است و چون صفات خداوندى، عين ذات و عين يكديگر مى‌باشند، اراده و علم حق يكى است.« إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ». ترجمه:« امر خداوندى چنان است كه چون وجود چيزى را خواهد، به آن چيز ميگويد: باش، پس وجود مييابد». با اين تعبير معلوم ميشود كه علم حق به معدوم تعلق نميگيرد و وجود هرچيز با علم خدا به آن چيز همراه است. از آنچه گفتيم رد سخن خيام مسلم ميگردد:

سألتُ حبيبى الوصلَ منه دُعابَةً		و أعْلَمُ أنَّ الوصل ليس يكونُ‌
فمَاسَ دلالًا و ابتهاجاً و قال لى‌		برفقٍ مجيباً( ما سألتَ يَهُونُ)

[٥] اديم زمين سفره عام اوست:« اديم» به معنى روى زمين.« عام» مخفف« عام با تشديد است». مصراع اشاره دارد به آيه چهاردهم از سوره ملك:« هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَناكِبِها وَ كُلُوا مِنْ رِزْقِهِ». ترجمه:« خدا كسى است كه زمين را رام شما ساخته است. در اطراف زمين گردش كنيد و از روزى خدا بخوريد».

[٦] يغما: شهرى بوده در تركستان كه مردم زيبا و دلير داشته. مجازا يغما بر غارت و چپاول نيز كه شايد نمودار دليرى مردم آن شهر بوده است، اطلاق شده. مراد از« خوان يغما» سفره‌يى است كه از مال غارتى و بادآورده فراهم شده و بهمين مناسبت كسى را از بهره‌مندى مانع نميشوند. در اينجا مقصود اينست كه دشمن و دوست از خوان بيدريغ خداوندى روزى ميخورند و هيچكس از آن بى‌بهره نيست.