شرح بوستان

گفتار ناشر

فهرست كلى

پيشگفتار طبع اول

نام كتاب

شيوه گفتار استاد بزرگ در بوستان

تنوع حكايات در بوستان

قسمت اول تاريخچه حكايتپردازى

انواع ديگر حكايات

بت چوبين

خوراك زرين

قسمت دوم شيخ اجل در بوستان كه چه كسانى اقتفا كرده است

قسمت سوم شيخ اجل در بوستان به چه كسانى اقتفا كرده است

قسمت چهارم مختصرى درباره شروح و ترجمههايى كه بر بوستان شيخ نوشته شده است

عمدهترين ترجمههاى بوستان

گفتارى براى چاپ دوم

ديباچه بوستان

ستايش پيغمبر

سبب نظم كتاب

مدح ابو بكر بن سعد زنگى

مدح سعد بن ابى بكر بن سعد

باب اول در عدل و تدبير و رأى

حكايت(1) شنيدم كه در وقت نزع روان

حكايت(2) شنيدم كه خسرو به شيرويه گفت

حكايت(3) ز درياى عمان برآمد كسى

حكايت(4) شنيدم كه فرماندهى دادگر

حكايت(5) شنيدم كه جمشيد فرخ سرشت

حكايت(6) شنيدم كه داراى فرخ تبار

حكايت(7) خبر يافت گردنكشى در عراق

حكايت(8) يكى از بزرگان اهل تميز

حكايت(9) در اخبار شاهان پيشينه است

حكايت(10) شنيدم كه بگريست سلطان روم

حكايت(11) خردمند مردى در اقصاى شام

حكايت(12) چنان قحط سالى شد اندر دمشق

حكايت(13) شبى دود خلق آتشى برفروخت

حكايت(14) شنيدم كه در مرزى از باختر

حكايت(15) شنيدم كه يكبار در حلهيى

حكايت(16) گزيرى به چاهى در افتاده بود

حكايت(17) حكايت كنند از يكى نيكمرد

حكايت(18) يكى پند ميداد فرزند را

حكايت(19) يكى را حكايت كنند از ملوك

حكايت(20) شنيدم كه در مصر، ميرى اجل

حكايت(21) قزل ارسلان قلعهيى سخت داشت

حكايت(22) چنين گفت شوريدهيى در عجم

حكايت(23) حكيمى دعا كرد بر كيقباد

حكايت(24) شنيدم كه از پادشاهان غور

حكايت(25) چو دور خلافت بمأمون رسيد

حكايت(26) شنيدم كه از نيكمردى فقير

حكايت(27) يكى مشتزن بخت و روزى نداشت

حكايت(28) حكايت كنند از جفا گسترى

باب دوم در احسان

حكايت(1) يكى خار پاى يتيمى بكند

حكايت(2) شنيدم كه يك هفته ابن سبيل

حكايت(3) زبان دانى آمد به صاحبدلى

حكايت(4) يكى رفت و دينار ازو صد هزار

حكايت(5) مرا شيخ داناى مرشد شهاب

حكايت(6) بزاريد وقتى زنى پيش شوى

حكايت(7) شنيدم كه پيرى به راه حجاز

حكايت(8) به سرهنگ سلطان چنين گفت زن

حكايت(9) يكى را كرم بود و قوت نبود

حكايت(10) يكى در بيابان سگى تشنه يافت

حكايت(11) بناليد درويشى از ضعف حال

حكايت(12) يكى سيرت نيك مردان شنو

حكايت(13) به ره بر يكى پيشم آمد جوان

حكايت(14) يكى روبهى ديد بىدست و پاى

حكايت(15) شنيدم كه مرديست پاكيزه بوم

حكايت(16) شنيدم در ايام حاتم كه بود

حكايت(17) ندانم كه گفت اين حكايت به من

حكايت(18) شنيدم كه طى در زمان رسول

حكايت(19) ز بنگاه حاتم يكى پيرمرد

حكايت(20) يكى را خرى در گل افتاده بود

حكايت(21) شنيدم كه مغرورى از كبر، مست

حكايت(22) يكى را پسر گم شد از راحله

حكايت(23) يكى زهره خرج كردن نداشت

حكايت(24) جوانى به دانگى كرم كرده بود

حكايت(25) كسى ديد صحراى محشر به خواب

حكايت(26) شنيدم كه مردى غم خانه خورد

باب سوم در عشق و مستى و شور

حكايت(1) شنيدم كه وقتى گدا زادهيى

حكايت(2) شنيدم كه بر لحن خنياگرى

حكايت(3) چنين دارم از پير داننده ياد

حكايت(4) يكى شاهدى در سمرقند داشت

حكايت(5) چنين نقل دارم ز مردان راه

حكايت(6) شنيدم كه پيرى شبى زنده داشت

حكايت(7) شكايت كند نوعروسى جوان

حكايت(8) طبيبى پريچهره در مرو بود

حكايت(9) يكى پنجه آهنين راست كرد

حكايت(10) ميان دو عمزاده وصلت فتاد

حكايت(11) به مجنون كسى گفت كاى نيكپى

حكايت(12) يكى خرده بر شاه غزنه گرفت

حكايت(13) شنيدم كه در تنگنايى شتر

حكايت(14) قضا را من و پيرى از فارياب

حكايت(15) رئيس دهى با پسر در رهى

حكايت(16) مگر ديده باشى كه در باغ و راغ

حكايت(17) ثنا گفت بر سعد زنگى كسى

حكايت(18) به شهرى در از شام غوغا فتاد

حكايت(19) يكى را چو من دل به دست كسى

حكايت(20) شكر لب جوانى، نى آموختى

حكايت(21) كسى گفت پروانه را كاى حقير

حكايت(22) شبى ياد دارم كه چشمم نخفت

باب چهارم در تواضع

حكايت(1) يكى قطره باران ز ابرى چكيد

حكايت(2) جوانى خردمند و پاكيزه بوم

حكايت(3) شنيدم كه وقتى سحرگاه عيد

حكايت(4) شنيدستم از راويان كلام

حكايت(5) فقيهى كهن جامهيى تنگدست

حكايت(6) چه خوش گفت خرمهرهيى در گلى

حكايت(7) يكى پادشهزاده در گنجه بود

حكايت(8) شكرخندهيى انگبين ميفروخت

حكايت(9) شنيدم كه فرزانهيى حقپرست

حكايت(10) سگى پاى صحرانشينى گزيد

حكايت(11) بزرگى هنرمند آفاق بود

حكايت(12) كسى راه معروف كرخى بجست

حكايت(13) طمع برد شوخى به صاحبدلى

حكايت(14) ملك صالح از پادشاهان شام

حكايت(15) يكى در نجوم اندكى دست داشت

حكايت(16) به خشم از ملك بندهيى سر بتافت

حكايت(17) ز ويرانهيى عارفى ژندهپوش

حكايت(18) گروهى برآنند ز اهل سخن

حكايت(19) عزيزى در اقصاى تبريز بود

حكايت(20) يكى را چو سعدى دلى ساده بود

حكايت(21) شنيدم كه لقمان سيهفام بود

حكايت(22) شنيدم كه در دشت صنعا، جنيد

حكايت(23) يكى بربطى در بغل داشت مست

حكايت(24) شنيدم كه در خاك«و خش» از مهان

حكايت(25) كسى مشكلى برد پيش على

حكايت(26) گدايى شنيدم كه در تنگ جاى

حكايت(27) يكى خوب كردار و خوشخوى بود

حكايت(28) چنين ياد دارم كه سقاى نيل

باب پنجم در رضا

حكايت(1) شبى زيت فكرت همى سوختم

حكايت(2) مرا در سپاهان يكى يار بود

حكايت(3) يكى آهنين پنجه در اردبيل

حكايت(4) شبى كردى از درد پهلو نخفت

حكايت(5) يكى روستايى سقط شد خرش

حكايت(6) شنيدم كه دينارى از مفلسى

حكايت(7) فرو كوفت پيرى پسر را به چوب

حكايت(8) بلند اخترى نام او بختيار

حكايت(9) چنين گفت پيش زغن كركسى

حكايت(10) چه خوش گفت شاگرد منسوخباف

حكايت(11) شتر بچه با مادر خويش گفت

حكايت(12) شنيدم كه نابالغى روزه داشت

حكايت(13) رباخوارى از نردبانى فتاد

باب ششم در قناعت

حكايت(1) مرا حاجيى شانه عاج داد

حكايت(2) يكى پر طمع پيش خوارزمشاه

حكايت(3) يكى را تب آمد ز صاحبدلان

حكايت(4) چه آوردم از بصره دانى عجب

حكايت(5) شكم صوفيى را زبون كرد و فرج

حكايت(6) يكى نيشكر داشت بر طبقرى

حكايت(7) يكى را ز مردان روشنضمير

حكايت(8) يكى نانخورش جز پيازى نداشت

حكايت(9) يكى گربه در خانه زال بود

حكايت(10) يكى طفل، دندان برآورده بود

حكايت(11) شنيدى كه در روزگار قديم

حكايت(12) شنيدم كه صاحبدلى نيكمرد

حكايت(13) يكى سلطنتران صاحب شكوه

حكايت(14) شنيدم ز پيران شيرينسخن

باب هفتم در عالم تربيت

حكايت(1) تكش با غلامان يكى راز گفت

حكايت(2) يكى خوب خلق و خلق پوش بود

حكايت(3) يكى ناسزا گفت در وقت جنگ

حكايت(4) عضد را پسر سخت رنجور بود

حكايت(5) شنيدم كه در بزم تركان مست

حكايت(6) سفر كرده بودم ز بيت الحرام

حكايت(7) يكى پيش داود طائى نشست

حكايت(8) زبان كرد شخصى به غيبت دراز

حكايت(9) مرا در نظاميه ادرار بود

حكايت(10) كسى گفت حجاج، خونخوارهايست

حكايت(11) شنيدم كه از پارسايان يكى

حكايت(12) به طفلى درم رغبت روزه خاست

حكايت(13) طريقتشناسان ثابت قدم

حكايت(14) شنيدم كه دزدى درآمد ز دشت

حكايت(15) يكى گفت با صوفيى در صفا

حكايت(16) فريدون وزيرى پسنديده داشت

حكايت(17) جوانى ز ناسازگارى جفت

حكايت(18) شبى دعوتى بود در كوى من

حكايت(19) در اين شهر بارى به سمعم رسيد

حكايت(20) يكى صورتى ديد صاحبجمال

حكايت(21) جوانى هنرمند فرزانه بود

باب هشتم در شكر بر عافيت

حكايت(1) جوانى سر از راى مادر بتافت

حكايت(2) ملكزادهيى ز اسب ادهم فتاد

حكايت(3) يكى گوش كودك بماليد سخت

حكايت(4) شنيدم كه طغرل شبى در خزان

حكايت(5) يكى را عسس دست بربسته بود

حكايت(6) برهنهتنى يكدرم وام كرد

حكايت(7) يكى كرد بر پارسايى گذر

حكايت(8) ز ره بازپس ماندهيى ميگريست

حكايت(9) فقيهى برافتاده مستى گذشت

حكايت(10) بتى ديدم از عاج در سومنات

باب نهم در توبه و راه صواب

حكايت(1) شبى در جوانى و طيب و نعم

حكايت(2) كهنسالى آمد به نزد طبيب

حكايت(3) شبى خوابم اندر بيابان فيد

حكايت(4) قضا زندهيى را رگ جان بريد

حكايت(5) فرو رفت جم را يكى نازنين

حكايت(6) يكى پارسا سيرت حقپرست

حكايت(7) ميان دو تن دشمنى بود و جنگ

حكايت(8) شبى خفته بودم به عزم سفر

حكايت(9) ز عهد پدر يادم آمد همى

حكايت(10) ز عهد پدر يادم آمد همى

حكايت(11) يكى مال مردم به تلبيس خورد

حكايت(12) گل آلودهيى راه مسجد گرفت

حكايت(13) همى يادم آمد ز عهد صغر

حكايت(14) يكى غله مرداد مه توده كرد

حكايت(15) يكى متفق بود بر منكرى

حكايت(16) زليخا چو گشت از مى عشق مست

حكايت(17) غريب آمدم در سواد حبش

حكايت(18) يكى را به چوگان مه دامغان

حكايت(19) به صنعا درم، طفلى اندر گذشت

باب دهم در مناجات و ختم كتاب

حكايت(1) سيه چردهيى را كسى زشت خواند

حكايت(2) مغى در به روى از جهان بسته بود

حكايت(3) شنيدم كه مستى ز تاب نبيد

راهنماى فهرستهاى شرح بوستان

فهرست آيات قرآنى كه در شرح بوستان بطريق حل يا درج اقتباس شده است

فهرست احاديثى كه در شرح بوستان بطريق حل يا درج اقتباس شده است

فهرست ابياتى كه در شرح بوستان ذيلا درج شده است

فهرست امثال

فهرست حكايات

فهرست لغات

فهرست اعلام اشخاص و قبايل

فهرست اسمهاى خاص حيوان

فهرست اعلام اماكن

فهرست كتب

فهرست اعلام مقدمه

شرح بوستان - خزائلى، محمد - الصفحة ١٠٥ - حكايت(١١) خردمند مردى در اقصاى شام

گروهى بماندند مسكين و ريش،		پس چرخه‌[١] نفرين گرفتند پيش‌
يد ظلم جايى كه گردد دراز،		نبينى لب مردم از خنده باز
به ديدار شيخ آمدى گاهگاه‌		خدادوست، در وى نكردى نگاه‌
ملك نوبتى گفتش اى نيكبخت،		به نفرت ز من در مكش روى، سخت‌
مرا با تو دانى سر دوستيست‌		ترا دشمنى با من از بهر چيست؟
گرفتم‌[٢] كه سالار كشور نيم‌[٣]		به عزت ز درويش كمتر نيم‌
نگويم فضيلت نهم‌[٤] بر كسى‌		چنان باش با من كه با هر كسى‌
شنيد اين سخن عابد هوشيار،		برآشفت و گفت اى ملك، هوشدار
وجودت‌[٥] پريشانى خلق ازوست،		ندارم پريشانى خلق، دوست‌
تو[٦] با آنكه من دوستم، دشمنى‌		نپندارمت دوستدار منى‌
چرا دوست دارم به باطل منت‌		چو دانم كه دارد خدا دشمنت!
مده بوسه بر دست من دستوار[٧]		برو، دوستداران من دوست‌دار
«خدا[٨] دوست» را گر بدرند پوست،		نخواهد شدن دشمن دوست دوست‌
عجب دارم از خواب آن سنگدل،		كه خلقى بخسبند زو تنگدل‌

[١] چرخه: چرخ دوك‌ريسى. در بعضى نسخه‌ها بجاى« نفرين گرفتند» شستن گرفتن ضبط شده. شستن« بكسر اول» به معنى نشستن است.

[٢] گرفتم: فرض ميكنم، چنان ميپندارم.

[٣] - نيم: در اين بيت مضارع التزامى است به معنى: نباشم.

[٤] نهم:« نه» فعل امر است از نهادن و ضمير متصل« م» مفعول بيواسطه است.

[٥] وجودت پريشانى ...: اين بيت شامل صغرى و كبرى است و نتيجه قياس مذكور نيست تا شنونده خود استنتاج كند. وجود تو مايه پريشانى خلق است و من پريشانى خلق را دوست ندارم، پس وجود ترا دوست ندارم.

[٦] تو با آنكسى كه من دوست هستم( با خلق خدا) دشمن هستى و دشمن دوست، دوستدار نميشود.

[٧] دوستوار: شبيه به دوست. دوست‌نما.

[٨] خدادوست ميگويد: اگر پوست مرا بركنند، هرگز اين معنى را نميپذيرم كه دشمن دوست روزى، دوست شود.