(٢) در حديث مفصلى آمده كه راهبى معروف به «شمعون بن لاوى بن يهودا» كه جدش يهودا از حواريين حضرت عيسى بوده خدمت پيغمبر ٦ رسيده مسائل بسيارى پرسيد و همه را پاسخ شنيد، در نتيجه ايمان آورد، و نبوت آن جناب را تصديق كرد، ما از اين حديث تنها به نقل محل حاجت اكتفا مى‌كنيم:

شمعون گفت: بفرمائيد عقل چيست؟ چگونه است؟ آنچه از آن منشعب مى‌شود و آنچه منشعب نمى‌شود چيست؟ (از حقيقت و كيفيت و آثار عقل سؤال كرده و در جواب تقريبا دو سؤال اول مسكوت مانده كه بيشتر به مسائل خشك فلسفى شبيه است و اثر تربيتى و عملى ندارد) اقسامش را بيان كنيد. (٣) رسول اللَّه ٦ فرمود: عقل عقال (زانوبند) جهل است، به زانوبند شتر تشبيه شده، نفس همانند پليدترين جانوران است، اگر زانوبندش نزنند سرگردان شود، پس عقل، عقال و جلوگير از جهل است، خدا عقل را آفريد، دستور داد بيا، آمد، امر كرد برو، رفت، فرمود: به عزت و جلالم مخلوقى بزرگتر و مطيعتر از تو نيافريده‌ام، به تو آغاز كنم و به تو از سر گيرم، ثواب مال توست، عذاب هم براى تو (عقل كه مايه اطاعت و فرمابنردارى است، و هدف خلقت را تأمين مى‌كند، هم سبب آفرينش است و هم علت تجديد حيات پس از مرگ، ثواب و عقاب نيز قهرا بر ملاك عقل است كه هر كه ندارد مسئوليت و مكافاتى ندارد، و هر كه دارد به اندازه خردش مسئول است و به همان اندازه پاداش و كيفر دارد)، سپس از عقل، حلم منشعب شد، از حلم، علم، از علم، رشد، از رشد، عفاف (عفت نفس)، از عفاف، خويشتن‌دارى، از خويشتن‌دارى: حيا، از حيا، وقار، از وقار، مداومت بر خير، تنفر از شر و از تنفر از شر، اطاعت نصيحت گوى. اين ده صنف از انواع خير (كه از عقل منشعب شده) و هر صنف خود ده نوع است.

(٤)

اما شعب و آثار حلم‌

١. رفتار زيبا ٢. همنشينى نيكان ٣. سرباز زدن از پستى ٤. تن به فرومايگى و ناكسى ندادن ٥. عشق به نيكى ٦. نزديك شدن به درجات عالى ٧. گذشت ٨. مدارا ٩. احسان ١٠. سكوت.

اين صفاتى است كه براى عاقل از طريق حلم فراهم شود.

(٥)

اما شعب علم‌

١. بى‌نيازى در عين درويشى ٢. بخشندگى در عين بخل (كه ممكن است طبعا بخيل باشد اما به مقتضاى علم سخاوت را بر خود تحميل كند) ٣. مهابت در عين خوارى (از وقار علم برخوردار است هر چند در انظار خفيف باشد) ٤. سلامت در عين بيمارى ٥.

نزديكى در عين دورى ٦. حيا در عين سماجت ٧. رفعت در عين پستى ٨. شرف در عين فرومايگى ٩. حكمت ١٠. بهره‌مندى و مقام. اينها خصالى است كه در