و قول به حد وسط بين جبر و تفويض، يعنى آزمايش و امتحان بوسيله تمكن و استطاعتى كه به بنده داده، و شرح اين استطاعت در همان پنج خصوصيتى است كه امام صادق ٧ فرموده: جامع كليه فضل و احسانها (ى خداوندى) است. و من آنها را به خواست خدا با شواهد قرآنى و بيان كافى براى تو تفسير مى‌كنم: (١)

تفسير تندرستى‌

معناى تندرستى اين است كه دستگاه خلقت انسان، و حسهاى او كامل، عقل و تميزش پاى بر جا، و زبانش براى گفتار آزاد باشد، خدا در اين باره فرموده: «ما آدميزادگان را گرامى داشتيم، در خشكى و دريا روان ساختيم، از خوراكهاى پاكيزه و گوارا نصيبشان كرديم، و بر بسيارى از مخلوقات خود برترى فراوان داديم.» (اسراء: ٧٠).

خداى عز و جل خبر داده كه نژاد آدم را بر ساير مخلوقات از چارپايان، درندگان، جانوران آبى، پرندگان و خلاصه هر جنبنده‌اى محسوس، به نيروى تشخيص عقل، و به قدرت بيان، امتياز و فضيلت داده، چنان كه در آيه ديگر فرموده: «ما انسان را در بهترين قوام آفريديم.» (تين: ٤). و در آيه ديگر است كه: «اى انسان چه چيز ترا به پروردگار كريمت مغرور كرد؟ خدائى كه ترا آفريد، و پرداخت، و معتدل ساخت، و به هر صورت كه مى‌خواست تركيب كرد.» (انفطار: ٨- ٦). از اين قبيل آيات فراوان است، پس نخستين نعمت خدا بر انسان سلامت عقل و برترى از بسيارى موجودات ديگر به عقل كامل و بيان روشن است، چه هر جنبنده‌اى بر سطح زمين با حواس و ادراكاتى كه دارد پايدار است و به تكامل رسيده، و خداوند نژاد آدم را به نيروى سخن برترى داده كه در ساير مخلوقاتى كه با حواس خود مى‌توانيم آنها را درك كنيم وجود ندارد، و با همين قدرت بيان است كه خدا او را بر مخلوقات ديگر مسلط ساخته، انسان امر و نهى مى‌كند و آنها مسخر فرمان اويند چنان كه در آيات قرآن اين حقيقت را گوشزد كرده: «اين چنين آنها (بهائم) را مسخر شما ساخته تا خداى را بر نعمت هدايتش تكبير گوئيد.» (حج: ٣٧). «او است كه دريا را تسخير كرده تا از آن گوشت تازه خوريد و زيور براى آرايش خود بيرون كشيد.» (نحل: ١٤). «چارپايان را آفريده، شما در آنها وسيله گرما و منفعتها داريد و از (گوشت) آنها مى‌خوريد، و بامدادان كه بچرا مى‌بريد و پسين كه بازشان مى‌گردانيد، مايه جمال و افتخارند، و بارهاتان را به شهرهائى حمل مى‌كنند كه خود جز با رنج و تعب نتوانيد.» (نحل: ٧- ٥). از اين رو خداوند انسان را به پيروى اوامر و اطاعت خود دعوت كرده كه به او خلقت مستقيم، نطق كامل و قدرت تشخيص داده، پس از آنكه نيروى انجام تكليف عطا كرده، فرموده: «هر چه توانيد از خدا پروا كنيد، و بشنويد و اطاعت نمائيد.» (تغابن: ١٦).

«خدا هيچ كس را بقدر گنجايشش تكليف نكند.» (بقره: ٢٨٦). «خدا كسى را جز بقدر آنچه به وى داده تكليف ننمايد.» (طلاق: ٧). و آيات بسيار ديگر، و اگر خدا يكى از حسهاى بنده را بگيرد تكليف مربوط به آن حس‌