تحف العقول ت جنتی - ابن شعبه حرّاني - الصفحة ٦٤١ - سپاهيان عقل و جهل در مقابل يك ديگر

سهلگيرى، سختگيرى/ عافيت، گرفتارى/ تعادل، افزون‌طلبى/ حكمت، هواپرستى وقار، سبكى/ سعادت، شقاوت/ توبه، اصرار بر گناه/ مراقبت، سستى دعا، استنكاف/ نشاط، كسالت/ خرسندى، اندوه/ الفت، جدائى، سخاوت بخل/ افتادگى، خودبينى/ حرف نگهدارى، سخن- چينى/ آمرزشخواهى، غرور زيركى، حماقت‌[١] (١) هشام! همه اين صفات جز در وجود پيغمبر يا وصى پيغمبر، يا مؤمنى كه خدا قلبش را براى ايمان آزموده باشد، گرد نيايد، و ساير مؤمنان قسمتى از اين خصال را دارند، تا آنگاه كه اندك اندك عقلشان كامل گردد و از سپاهيان جهل بكلى تصفيه شوند، و آن زمان است كه در بالاترين درجات همراه پيغمبران و اوصيا خواهند بود، خدا ما و شما را به طاعتش موفق دارد.

[١] تذكر چند نكته در اين بخش از حديث لازم مى‌نمايد: ١. مجموع اين صفات با ضميمه خير و شر كه در آغاز ذكر شده از هفتاد تجاوز نمى‌كند، و پنج صفت ديگر لا بد در نقل اسقاط شده. ٢. برخى از صفات به ظاهر تكرارى است كه بايد با اختلاف مورد آنها را جدا كرد مثلا عفو و صفح كه مراد از عفو به قرينه مقابله با كينه، از دل بيرون كردن است، و مراد از صفح بدليل تقابل با انتقام صرف نظر از تلافى است، و همچنين: حرص و شره كه باز بدليل مقابله مراد از حرص بى‌توكلى به خداست، و مراد از شره آزمندى.

٣. اكثر اين صفات اختيارى است و برخى از قبيل سلامت و بلا، حفظ و نسيان، فهم و كودنى، عافيت و گرفتارى يا مطلقا يا تا حدود زيادى غير اختيارى است، و شايد بدين جهت ذكر شده كه در تأييد عقل و جهل مؤثر است هر چند بطور مستقيم ثواب و عقابى ندارد.