و هر كه از فرمان خدا سر پيچد بشك افتد. و هر كه بشك افتد خدا قاهرانه با او رفتار كند، با قدرت خود زبونش سازد، و با جلالش كوچكش نمايد. چنان كه در زندگى تقصيرها كرده و به (مهلت) پروردگار كريمش مغرور گشته.

(١) «غلو» را نيز چهار شعبه است: تعمق (موشكافيهاى وسوسه‌انگيز)، نزاع، زيغ (كجروى)، «شقاق» (تفرقه‌اندازى). هر كه تعمق كند (و توسن انديشه را در مسائل خارج از توانائى فكرت رها كند) بحق نرسد، و جز غرقه شدن در گردابهاى (حيرت) چيزى نيفزايد، هيچ (موج) فتنه‌اى ننشيند جز اينكه (موج) ديگرى برخيزد (و پرده‌اى از جهل كنار نرود جز اينكه پرده‌اى ديگر فرو افتد، او مدام در افكارى سردرگم و پيچيده است، هر قوم كه نزاع و خصومت پيش گيرند سستى و ضعف ميانشان تفرقه اندازد و بر اثر لجاجتهاى پياپى كارشان به تباهى كشد.

هر كه كجروى كند، نيك را بد بيند، و بد را نيك شمارد و مست گمراهى شود. هر كه (نفاق و) شقاق پيش گيرد، به كوره راههاى (زندگى) افتد و كارش مشكل و راه چاره به رويش بسته شود، و آن كه راهى غير از راه اهل ايمان پيمايد نتواند از آيين (بى‌اساس) خود دست بردارد.

(٢) شك را نيز چهار شعبه است: «مريه» (جدل)، هول (هراس از مواجهه با مشكلات در راه دين)، دو دلى (بى‌ارادگى)، و تسليم (در برابر جهل چنان كه در نقل ديگرى آمده و يا در برابر مهلكه‌ها چنان كه در ذيل حديث مذكور است، اما در باره جدل!) در كدام يك از نعمتهاى پروردگارت (ستيزه‌گران) مجادله مى‌كنند؟ (اقتباس از قرآن، اما در باره هراس) هر كه از (خطرها و) آنچه در جلو دارد بترسد (قهرا) عقب‌گرد كند. (اما ترديد) هر كه در دينش دو دل و مردد باشد (هميشه در جا زند) پيشگامان از او سبقت گيرند، و عقب‌ماندگان به او برسند، و زير سم شيطانها پامال شود. (اما تسليم) هر كه در برابر مهلكه‌هاى دنيا و آخرت تسليم گردد (و چاره‌انديشى نكند) در دو دنيا هلاك شود.

(٣) شبهه را نيز چهار شعبه است: تجمل دوستى، آرايشگرى نفس (كه باطلها و زر و زيورها را در نظر انسان بيارايد)، تأويل كجيها و خلط حق و باطل. توضيح آنكه: تجمل- دوستى باعث انصراف از مسائل «بينه» (يعنى حقايق روشن عالم) است (و آنكه دائم در انديشه آرايش و زيور است از مسائل اساسى و جدى باز ماند) آرايشگرى (و وساوس) نفس موجب غوطه‌ور شدن در شهوات است، كجروى (كه شامل كج‌فكريها و كج‌سليقه‌گيها و كجرفتاريهاست) مايه انحراف شديد (و غير قابل بازگشت) است (كه راه كج را هر چه بيشتر روند از هدف دورتر شوند) و در آميختن حق و باطل تيرگيهايى است روى هم انباشته، اين بود كفر و اركان و شعبه‌هايش.

(٤) نفاق را نيز چهار پايه است: هواپرستى، سهل‌انگارى، خشم و طمع.

(٥) هواپرستى چهار شعبه دارد: ستم، تجاوز، شهوت، و گناه. هر كه ستم كند آسيب فراوان بيند، تنها شود، و دشمنانش را بر ضد او كمك كنند. هر كه تجاوز كند از عواقب كار ايمن نخواهد بود، و قلبش سالم نماند. هر كه به شهوتها آلوده شود در (گرداب) حسرت غوطه خورد و شناور گردد. هر كه گناه پيشه سازد، عمدا و بدون عذر و دليل گمراه شود.