اختران فقاهت بررسى زندگى علمى و سياسى گروهى از علماى سده اخير - انصارى قمى، ناصر الدين - الصفحة ٥٥١
و گروهى بسيار در مكتب او پرورش يافتند. برخى از آثارش عبارتند از: مناهج الاحكام، القواعد الشريفية (در اصول)، مرشد العوام (رساله عمليه)، الروضة البهية.[١]
١٤. آيت اللّه حاج ملا محمّد كزازى قمى
وى عالمى عامل و فقيهى كامل بود، كه پس از ازدواج مرحوم ميرزاى قمى با خواهرش براى تحصيل علوم دينى به قم آمد و پس از اندك زمانى قابليت استفاده از درس ميرزا را احراز كرد و پس از درگذشت ميرزا (در سال ١٢٣٦ ق)، به كاشان مهاجرت كرد و ساليان فراوان از درس حاج ملا احمد نراقى استفاده برد و به دامادى حاج ملا محمّد- فرزند حاج ملا احمد نراقى- هم برگزيده شد و پس از وفات محقق نراقى در ١٢٤٥ ق، به قم بازگشت و به ترويج دين مبين و امامت جماعت و قضاوت و حكومت شرعيه و تدريس و تربيت شاگردان پرداخت، تا آن كه از دنيا رفت. از ثلث مال وى آبانبارى استوار در محله عشقعلى قم بنياد نهادند و ثلث روستاى «تجره» و «دستجرد» را براى كارهاى نيك وقف نمود. قبر شريفش در قبرستان شيخان است.[٢]
١٥. علامه فقيه شيخ محمّد على آرانى كاشانى[٣] (م بعد ١٢٥٠ ق)
ملا محمّد على بن محمّد حسن آرانى، فقيهى اصولى و جامع علوم و فنون بود.
در گلپايگان اقامت داشت و در آنجا وفات كرد و در كنار مسجدش به خاك سپرده شد. او در سال ١٢١٧ ق از حاج ملا احمد نراقى به دريافت اجازه نائل شد. از تأليفاتش شرح عوامل و منظومه در اصول فقه است.[٤]
[١]. كرام البررة، ج ١، ص ٦٢٥.
[٢]. مكارم الآثار، ج ٢، ص ٥٥٦؛ تاريخ قم، ص ٢٧٩؛ گنجينه دانشمندان، ج ١، ص ١٤٨.
[٣]. از شماره ١٥ تا ٢٠ از كتاب اعلام الامامية، نوشته حجت الاسلام سيد محمّد مجتهدى- زيد عزه- نقل شد.
[٤]. لباب الالقاب، ص ١١٦؛ تراجم الرجال، ج ٢، ص ٧٤٦.