نيز از جمله شاگردان و دستياران آن بزرگمرد در تأليف معجمهاى عظيم ايشان، مى‌توان از مرحوم استاد سيد عبد العزيز طباطبايى (١٣٤٨- ١٤١٦ ه. ق)، مرحوم استاد سيد محمّد صادق بحر العلوم (د. ١٣٩٩ ه. ق)، استاد سيد مرتضى نجومى، سيد محمّد حسن آل طالقانى و استاد سيد احمد حسينى اشكورى نام برد.

سفرها

شيخ آقابزرگ پس از درگذشت فقيه مجاهد آخوند خراسانى (١٣٢٩ ه. ق)، براى استفاده از محضر ميرزاى شيرازى دوم و تأليف موسوعه عظيم الذريعة به سامرا عزيمت نمود و در آنجا، براى انجام كارهاى بزرگ علمى خود، كنج خلوت را برگزيد. وى مدت ٢٤ سال در آنجا زندگانى كرد و مقدارى از تأليفات خود را به كمال رسانيد. در سال ١٣٥٠ ه. ق به درخواست عموى خويش حاج حبيب اللّه محسنى به ايران آمد و به زيارت مرقد پاك امام هشتم عليه السّلام توفيق حاصل نمود.

در سال ١٣٦٤ ه. ق (به سن ٧١ سالگى) به زيارت بيت اللّه الحرام شتافت و از روح پاك پيامبر اسلام صلّى اللّه عليه و آله و سلّم براى هدف عالى خويش، استمداد نمود.

اين سفر، علاوه بر عبادات و زيارات خاصه، براى شيخ سفرى پربار و علمى نيز محسوب مى‌شد. زيرا در اين سفر با عده‌اى از دانشمندان ديگر مذاهب اسلام، در مصر و حجاز و سوريه ملاقات كرد و از آنان به كسب اجازه حديث نايل آمد و خود نيز، كه از مشايخ اجازه و اركان روايات و قطب دائره حديث به شمار مى‌آمد، بدانها اجازه حديث بخشيد.

سفر دوم حج او در سال ١٣٧٧ ه. ق، بنابر تقاضاى امير رامپور، نواب‌