اختران فقاهت بررسى زندگى علمى و سياسى گروهى از علماى سده اخير - انصارى قمى، ناصر الدين - الصفحة ٢٥٧
نامههاى مشتمل بر وعظ و اندرز ارشاد مىكرد.
٤. اراده و عزم استوار
مرحوم حاج شيخ، داراى پشتكارى وصفناپذير و همتى عالى بود. و اگر اين اراده وى نبود چگونه مىتوانست بيش از ٦٠ جلد كتاب تحقيقى و تتبعى، را بنگارد.
همانگونه كه گفته شد، نگارش كتاب پرارج الذريعه، ٦٠ سال (از ١٣٢٩ تا ١٣٨٩ ه. ق) به طول انجاميد، كه اين خود يك عمر است. اما اراده استوار و همت بلند حاج شيخ، مشقات ٦٠ ساله تأليف يك كتاب را همچون قند در مذاق وى شيرين مىساخت.
مرحوم شيخ در ١٣٥٤ ه. ق در نجف، براى چاپ كتاب الذريعة چاپخانهاى به نام «مطبعة السعادة» تأسيس نمود. اما دولت ضد تشيع «نورى سعيد» به بهانه اينكه ايرانى در عراق نمىتواند صاحب چاپخانهاى باشد، با اين كار مخالفت نمود.
شيخ آقابزرگ پس از مدتها جستجو سرانجام چاپخانه را به شخصى عراقى سپرد، اما باز هم از اذيتها و آزارهاى فراوان دولت عراق در امان نماند، تا بدانجا كه پس از چاپ جلد اول الذريعة در ١٣٥٥ ه. ق، شش ماه از نشر و توزيع آن، تنها به دليل ايرانى بودن مؤلف، جلوگيرى شد.
با هر زحمتى بود جلد دوم و سوم آن نيز در عراق به چاپ رسيد، اما با اذيت و فشار حكومت درصدد فروش چاپخانه و چاپ كتاب در ايران برآمد، لذا با وجود اين مشكلات چاپ موسوعه الذريعة از ١٣٥٥ ه. ق تا ١٣٨٩ ه. ق به طول انجاميد، اما در اين زمان مؤلف بهدرود حيات گفته بود.
همه اينها حكايت از عزم قوى و پشتكار مرحوم شيخ دارد، در حالى كه اين همه مشكلات براى انصراف از عمل كافى بود، اما شيخ كسى نبود كه مأيوس شود و دست از ادامه كار بردارد. واقعه ديگرى كه حكايت از همت بلند مرحوم شيخ