اختران فقاهت بررسى زندگى علمى و سياسى گروهى از علماى سده اخير - انصارى قمى، ناصر الدين - الصفحة ٢٤٧
سپس ابو جعفر محمّد بن حسن بن على طوسى (معروف به شيخ طوسى) متوفى ٤٦٠ ه. ق، كتاب فهرست كتب الشيعة يا الفهرست[١] را و سپس شيخ منتجب الدين رازى على بن عبيد اللّه بن حسن، از نوادگان برادر شيخ صدوق (د.
پس از ٥٨٥ ه. ق)، كتاب خويش را با عنوان فهرست الطوسى نگاشت.[٢]
از ديگر كتابشناسيهاى شيعى، بايد از كشف الحجب و الاستار عن أسماء الكتب و الأسفار اثر سيد اعجاز حسين موسوى كنتورى (د. ١٢٨٦ ه. ق) و كشف الاستار عن أسماء الكتب و الأسفار نگارش سيد احمد صفائى خوانسارى (د. ١٣٥٩ ه. ق) و مرآة الكتب تأليف ميرزا على آقا ثقة الاسلام تبريزى (شهيد در عاشوراى ١٣٣٠ ه. ق) در هفت جلد، نام برد. اما بدون ترديد الذريعة كارى است عميقتر، عظيمتر و وسيعتر. مرحوم مدرس خيابانى درباره كتاب گويد:
«پرواضح است كه احاطه بر مصنفات شيعه با اين همه تشتت و تفرق آنها كه در تمامى اقطار عالم در خانهها و كتابخانههاى خصوصى، ملى و دولتى، در هر شهر و قريه و قصبه منتشر مىباشد. از محالات عاديه به شمار است. لكن اين علّامه وقت، در اثر قوت ديانت و خدمت بر اسلاميت، با اهتمام تمام و عزم راسخ فتورناپذير، در انجام اين مرام مقدس دامن همت بر كمر زده و تا آنجا كه مقدور و ميسر است مساعى جميله مقتضيه از مسافرتها و استعلام از كتابخانهها و مراجعه به فهرستهاى آنها و مكاتبات و مراسلات متواليه به بلاد بعيده و ديگر زحمات لازمه را در انجام اين خدمت سراپا سعادت، كه با مختصر انديشه، كم و كيف آن در نظر جلوهگر مىگردد، متحمل و طبقات اهل علم را رهين منت آن همه زحمات فوق التصور خود فرموده است ...»[٣].
[١]. همان، ص ٣٨٤.
[٢]. همان، ص ٣٩٥.
[٣]. مدرس خيابانى، ريحانه الادب، ج ١، ص ٢٢.