شرح اصول فقه - محمدى، على - الصفحة ٢٣ - تمهيد

مطلب آن است كه اصول عمليه در طول ادلّه اجتهاديه‌اند و مادامى‌كه دسترسى به امارات داريم، يعنى راه رسيدن به واقع به روى ما باز است، نوبت به اصل عمليه نمى‌رسد. اصل عمليه وظيفه‌اى است براى حالات فوق‌العاده نه حالت اولى ...

ثمره مطلب: اگر مجتهدى بعد الفحص و اليأس عن الظفر بالدليل به اصول عمليه عمل كند و مخالف واقع درآيد در پيشگاه الهى معذور است، ولى اگر قبل الفحص و اليأس به سراغ اصول رود و در خلاف واقع بيفتند، هيچ عذر و بهانه‌اى در بارگاه حضرت حق نخواهد داشت.

نكته دوازدهم: مثال‌هاى متنوع و متعدد براى هريك از انواع مختلف اصول عمليه:

الف. اصالة البراءة كه شامل سه بخش است:

١. شبهه تحريميه كه خود چهار قسم دارد:

اول. منشا شبهه فقدان نص باشد. مثلا نمى‌دانيم كه آيا شرب توتون در اسلام حرام است يا خير؟ منشا شبهه فقدان نص است.

دوم. منشا شبهه اجمال نص باشد. مثلا غنا در اسلام حرام است. اما آيا صوت مطرب مرجع غناست يا خصوص صوت مطرب يا مرجع؟ يا مثلا نهى از مولى صادر شده، ولى ما قائليم به اشتراك لفظى بين حرمت و كراهت، لذا نمى‌دانيم اين عمل حرام است يا نيست. منشا شبهه اجمال نص است.

سوم. منشا شبهه تعارض نصين باشد. مثلا حديثى مى‌گويد شرب توتون در اسلام حرام است، و حديث ديگر مى‌گويد حرام نيست. اين دو حديث با يكديگر متعارض‌اند و تعارض منشا شبهه شده است.

چهارم. منشا شبهه امور خارجيه باشد؛ كما إذا شك فى حرمة مايع او اباحته للتردّد فى انّه خمر أو خلّ، و فى حرمة لحم للتردّد بين كونه من الشاة أو من الارنب.

٢. شبهه وجوبيه كه شامل چهار است:

اول. منشا شبهه فقدان نص باشد، مثل: «إذا ورد خبر ضعيف أو فتوى جماعة بوجوب فعل كالدعاء عند رؤية الهلال و كالاستهلال فى رمضان ...» كه نص معتبرى نداريم و امر بر ما مشتبه شده است.