شرح اصول فقه - محمدى، على - الصفحة ١٠٨ - تنبيه اول طريقيت و موضوعيت احتياط

تبصره ٢: قانون عقلى اشتغال مؤيّدات شرعيه‌اى هم دارد كه برخى از آنها عبارت‌اند از:

١. قوله عليه السّلام: ما اجتمع الحلال و الحرام الّا غلب الحرام الحلال.

٢. قوله عليه السّلام: اتركوا ما لا بأس به خدرا عما به اليأس.

٣. ما ورد فى الإناءين المشتبهين خصوصا مع فتوا الاصحاب بلا خلاف على وجوب الاجتناب عن استعمالها مطلق.

٤. ما ورد فى الصلاة فى الثوبين المشتبهين و ...

تنبيهات دوران بين المتبانيين‌

تنبيه اول [: طريقيت و موضوعيت احتياط]

از مباحث گذشته به اين نتيجه مى‌رسيم كه: در شبهات مقرونه به علم اجمالى احتياط و اجتناب از هر دو مشتبه در شبهات تحريميه و يا ارتكاب هر دو طرف شبهه در شبهات وجوبيه امرى واجب و لازم است. اينك سخن بر سر آن است كه آيا اجتناب از اطراف شبهه طريقيت دارد؟ (يعنى ملاك و غرض دورى جستن از حرام واقعى و رسيدن به واجب واقعى است و اينكه از اطراف شبهه اجتناب مى‌كنيم به خاطر فرار از حرام واقعى است و يا اينكه اطراف شبهه را به جاى مى‌آوريم به خاطر نيل به واجب واقعيه است پس غرض احراز واقع است و احتياط طريق است) يا اينكه وجوب اجتناب از اطراف شبهه تحريميه و وجوب ارتكاب اطراف شبهه وجوبيه موضوعيت دارد (يعنى همان گونه كه شرعا خمر مثلا حرام است، نماز مثلا واجب است و مخالفتش عقاب دارد همچنين شرعا عنوان شبهه، موضوعيت دارد و عنوان مشتبه نيز تعبّدا داراى حكم است و ارتكاب مشتبه به شبهه تحريميه بما هو مشتبه، موجب معصيت و عقوبت است؛ چه اينكه ترك مشتبه به شبهه وجوبيه نيز بما هو مشتبه سبب عقاب است؛ خواه در واقع واجب باشد يا نه، حرام باشد يا خير. به بيان ديگر، صادف الواقع ام لا؛ كدام يك حق است؟

در مسئله دو نظريه وجود دارد:

١. وجوب احتياط طريقيت دارد.

٢. لزوم احتياط موضوعيت دارد.