شرح اصول فقه - محمدى، على - الصفحة ١٦ - تمهيد
است كه متعلق شك موضوع خارجى است. در اينباره چند مثال مىآوريم:
اول. شك دارم كه اين مايع شراب يا سركه؟ (شبهه در همين مايع خارجى معين است) دوم. شك دارم كه آيا اين مايع پاك است يا نجس؟ (شبهه در همين اناء خارجى است) سوم. شك دارم كه آيا شرابى كه در اين اناء بود به سركه مبدل شد يا خير؟
چهارم. شك دارم كه آيا نهى والد نسبت به ولد و يا امرى وى به شرب توتون تعلق گرفته يا به امر ديگر؟
پنجم. شك دارم كه آيا اين ماده خوراكى كه از بازار تهيه كردهام پاك است يا نجس؟
در مثال اول اصالة البراءة، در مثال دوم اصالة الطهارة، در مثال سوم استصحاب خمريت، در مثال چهارم احتياط و در مثال پنجم قاعده سوق المسلمين جارى است.
سه مثال ديگر:
شك دارم كه آيا دفن ميت كافر واجب است يا حرام؟ (اصالة التخيير جارى است) شك دارم كه آيا فلان مايع خارجى حلال است يا حرام؟ (اصالة الحليه جارى است) شك دارم كه آيا اين لحم خارجى مذكى است يا ميته؟ اصالة عدم التذكية كه از اصول عدميه است جارى مىشود و ...
شبهه حكميه عبارت است از اينكه متعلق شك مكلف حكم شرعى باشد و وجه تسميه آن به شبهه حكميه هم همين است؛ مثلا:
اول. آيا مسواك كردن در اسلام واجب است يا خير؟
دوم. آيا شرب توتون در اسلام حرام است يا خير؟
سوم. آيا نماز جمعه در عصر غيبت هم واجب است يا خير؟
چهارم. آيا در سر چهار فرسخى قصر واجب است يا اتمام؟
پنجم. آيا عصير عنبى بعد از غليان و قبل از ذهاب ثلثين پاك است يا نجس؟
مثال اول مربوط به شبهات حكميه وجوبيه است و اصل برائت جارى مىشود.
مثال دوم مربوط به شبهات حكميه تحريميه، و در نزد اصوليان اصل برائت جارى است. مثال سوم مربوط به شبهات حكميه وجوبيه، و جاى جريان استصحاب است.
مثال چهارم جاى احتياط و مثال پنجم جاى قاعده طهارت است و مثال اصالة التخيير