١١- سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ‌ زود باشد كه بگويند مر تو را باز پس مانده شدگان‌ مِنَ الْأَعْرابِ‌ از عربان باديه نشين يعنى قبايل مذكوره زبان باعتذار گشوده گويند كه‌ شَغَلَتْنا مشغول ساخت ما را از مرافقت و موافقت نمودن با تو أَمْوالُنا مالهاى ما وَ أَهْلُونا و زنان و فرزندان ما، چه هيچكس نبود كه قايم مقام ما شود و غمخوارى اموال ما كند و در ما يحتاج عيال و اولاد ما قيام نمايد و از اين سبب ما از رأفت خدمت تو محروم مانديم و چون تخلف ما بسبب اعتذار بود نه بر وجه اختيار فَاسْتَغْفِرْ لَنا پس آمرزش طلب از براى ما بر اين تخلف و تقاعد حق سبحانه از ما فى الضمير ايشان خبر داد و فرمود كه‌ يَقُولُونَ‌ ميگويند اين متخلفان‌ بِأَلْسِنَتِهِمْ‌ بزبانهاى خود ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ‌ آنچه نيست در دلهاى ايشان يعنى اين اعتذار ايشان زبانيست و دل ايشان از آن خبردار نيست و صدور طلب استغفار از ايشان نيز از روى حقيقت نيست بلكه بجهت شك و ريب و ضعف عقيده ايشان در امر او سبحانه است و چون حال ايشان بر اين منوالست پس آنچه در باب اعتذار بتو ميگويند از روى نفاق و كذب است‌ قُلْ‌ بگو در جواب عذر ايشان‌ فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ‌ پس كيست كه مالك شود از براى شما و تواند كه دفع كند مِنَ اللَّهِ‌ از مشيت خداى‌ شَيْئاً چيزى را إِنْ أَرادَ بِكُمْ ضَرًّا اگر اراده نمايد خداى بشما ضررى كه عقوبت آخرت است يا قتل و خلل در مال و اهل‌ أَوْ أَرادَ بِكُمْ نَفْعاً يا اگر خواهد بشما سودى كه آن ثواب است بر رفاقت يا ظفر و نصرت و محافظت اموال و اهالى، و خلاصه كلام آنست كه اگر خداى اراده نفع يا ضرر داشته باشد بشما هيچكس نخواهد بود كه قادر باشد در دفع آن از شما پس آمدن شما با من باعث ضرر نميشود و عدم آن موجب نفع شما نميگردد فحينئذ اين عذر بيموقع فايده بشما نخواهد داد بَلْ كانَ اللَّهُ‌ بلكه هست خداى‌ بِما تَعْمَلُونَ‌ بآنچه ميكنيد خَبِيراً دانا يعنى ميداند كه قصد شما از تخلف نه بجهت شغل اموال و اهالى است.

١٢- بَلْ ظَنَنْتُمْ‌ بلكه آنست كه گمان ميبريد أَنْ لَنْ يَنْقَلِبَ الرَّسُولُ‌ آنكه باز نگردد پيغمبر وَ الْمُؤْمِنُونَ‌ و مراجعت ننمايند مؤمنان‌ إِلى‌ أَهْلِيهِمْ‌ بسوى اهالى خود بمدينه‌ أَبَداً هرگز يعنى مشركان بر ايشان دست يابند و همه را مستاصل سازند وَ زُيِّنَ ذلِكَ‌ و آراسته شد اين گمان يعنى شيطان بياراست استيصال پيغمبر و اصحاب او را و متمكن ساخت‌ فِي قُلُوبِكُمْ‌ در دلهاى شما وَ ظَنَنْتُمْ‌ و گمان برديد ظَنَّ السَّوْءِ گمان بد كه دين خدا باطل شود و ملت اسلام بر افتد وَ كُنْتُمْ‌ و گشتيد شما بر اين گمان بد قَوْماً بُوراً گروهى هلاك شدگان نزد خداى يعنى بسبب فساد عقيده و سوء نيت و عدم خيريت مشرفيد بر هلاكت و عقوبت و سخط او سبحانه، يا آنكه بسبب اين ظن بد تبه‌كارانيد و از خير و صلاح بيرون رفتگان، آن گه بجهت‌