١٩- وَ لِكُلٍ‌ و مر هر يك را از اين جنسين كه مؤمنان و كافرانند دَرَجاتٌ‌ مراتب و منازلست‌ مِمَّا عَمِلُوا از جزاى آنچه عمل كردند چه مراتب اهل ايمان بجانب علو صاعد است و منازل اهل كفر بطرف سفل مايل و چون درجه در أصل وضع آلت ترقيست بجانب صعود پس اطلاق آن بر دركات اهل كفر از باب تغليب باشد بجهت اشتمال لفظ كل بر فريقين، قوله‌ وَ لِيُوَفِّيَهُمْ‌ معطوفست بر فعل محذوف و تقدير كلام اينكه ليقروا فيها و ليوفيهم يعنى هر يك از ايندو گروه را درجاتى و مراتبى معين است تا قرار گيرند در آن و تا تمام گرداند مر ايشان را أَعْمالَهُمْ‌ جزاى اعمال ايشان را وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ‌ و ايشان ستمديده نشوند بنقصان ثواب و زيادتى عقاب يعنى نه ثواب كمتر از قدر استحقاق باشد و نه عقاب زياده بر آن.

٢٠-

وَ يَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا و ياد كن روزى را كه عرض كرده شوند آن كسانى كه نگرويدند بخدا و رسول و بعث و نشر عَلَى النَّارِ بر آتش دوزخ يعنى ايشان را معذب سازند بر آتش، و ميتواند بود كه ذكر اين بر سبيل قلب باشد بجهت مبالغه از قبيل عرضت الناقة على الخوض پس مراد عرض آتش باشد بر ايشان كما قال‌ النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها يعنى عرض كنند آتش را بر ايشان و مواقفى كه در دوزخ داشته باشند بايشان نمايند تا موجب زيادتى الم و حسرت ايشان شود و گويند بايشان در آن روز بر سبيل تقريع كه‌ أَذْهَبْتُمْ‌ ببرديد يعنى اخذ كرديد و صرف نموديد طَيِّباتِكُمْ‌ چيزهاى لذيذ خود را فِي حَياتِكُمُ الدُّنْيا در زندگانى دنيا كه داشتيد وَ اسْتَمْتَعْتُمْ‌ و برخوردارى يافتيد بِها بآن لذايذ طيبه يعنى بآن استيفاى لذات دنيا كرديد و آن را بر طيبات آخرت اختيار نموديد و گويند مراد اموال مباحه است كه صرف شهوات و ملاذ دنيا كردند و آن را سرمايه آخرت نساختند فَالْيَوْمَ تُجْزَوْنَ‌ پس امروز كه بازار قيامت است جزا داده خواهيد شد عَذابَ الْهُونِ‌ عذاب خوارى و رسوايى‌ بِما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ‌ بسبب آنچه بوديد كه استكبار ميكرديد از انقياد حق و تكبر مينموديد بر انبياء و اولياى معبود مطلق‌ فِي الْأَرْضِ‌ در زمين‌ بِغَيْرِ الْحَقِ‌ بدون استحقاق آن يعنى بباطل و ناروا سركشى مينموديد وَ بِما كُنْتُمْ تَفْسُقُونَ‌ و بسبب آنچه بوديد كه بيرون ميرفتيد از حدود خداى و پاى از دايره فرمان بيرون ميبرديد و سر بر خط فرمان نمينهاديد، و بدانكه چون حق تعالى در اين آيه توبيخ كفار نمود باستمتاع ايشان بطيبات و لذات اين جهان خاتم النبيين صلى اللَّه عليه و آله و سلّم و سيد الوصيين عليه السّلام زهد و تقشف را اختيار فرمودند و بالكليه از ترفه و تنعم اينجهان مجتنب شدند، از عمر روايت كرده‌اند كه روزى بحجره رسول صلى اللَّه عليه و آله و سلّم رفتم و رخصت دخول حاصل كردم و داخل شدم ديدم كه آن حضرت بر مقصوره بر بالاى بوريايى كه از ليف خرما بود تكيه فرموده بجهت كوتاهى بوريا بعضى از بدن اطهر او بر زمين واقع‌