خود بَلِ اللَّهُ‌ بلكه خداى تعالى‌ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ‌ منت مينهد بر شما أَنْ هَداكُمْ‌ بآنكه راه راست نموده است شما را لِلْإِيمانِ‌ براى ايمان بنصب ادله و ازاحت علة إِنْ كُنْتُمْ‌ اگر هستيد صادِقِينَ‌ راستگويان در ادعاى ايمان، جواب شرط محذوف است بجهت دلالت ما قبل آن بر آن، و تقدير كلام اينست كه (ان كنتم صادقين فى ادعائكم الايمان فلله المنّ عليكم) اگر صادقيد در دعوى ايمان پس مر خداى راست منت نهادن بر شما بايمان چه آن محض و لطف محض است كه مخصوصست باو سبحانه و كس ديگر را رتبه اعطاى آن نيست، و مراد از منت نعمتى است كه معطي آن قصد عوض نداشته باشد از معطى له، و اشتقاق آن از (من) است بمعنى قطع و تسميه نعمت بمنت بجهت آن است كه غرض معطى از اعطاى آن همين قطع حاجت معطى له است بدون طلب مثوبتى و عوضى.

و بدانكه در سياق اينكلام لطافتى غريب و رشافتى عجيب است زيرا كه آنچه اعراب بزعم خود ايمان ميگفتند حق سبحانه نفى تسميه آن نمود و آن را بعنوان اسلام مسمى ساخت حيث قال‌ يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا تا اشاره باشد بآنكه آنچه ايشان آن را ايمان ميگويند تسميه وى آنست كه اسلام باشد نه ايمان بگو بايشان كه منت منهيد بر من بآن چيزى كه فى الحقيقة اسلامست نه ايمان بجهت عدم تيقن شما در آن، و اگر بالفرض صحيح باشد ادعاى شما در آن باب پس سزاوار است كه خداى را بر شما منت باشد بهدايت و توفيق نه شما را بر او، و ليكن علم الهى در آنچه شما دعوى مى‌كنيد بر خلاف آنست، و نكته در اضافه اسلام بايشان و اطلاق ايمان بدون اضافه بر هيچ متأملى مخفى نيست، آن گه بجهت اعلام ايشان بعلم الهى بما فى الضمير ايشان ميفرمايد:

١٨ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ‌ بدرستى كه خداى مى‌داند غَيْبَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‌ آنچه پوشيده است در آسمانها و زمين‌ها وَ اللَّهُ بَصِيرٌ و خدا بينا است‌ بِما تَعْمَلُونَ‌ بآنچه مى‌كنيد از اظهار ايمان و ابطان كفر و ساير اسرار و اعلان شما.

پايان مجلد هشتم‌

شهادت منافقان برسالت پيغمبر اكرم مطابق واقعست اينان را دروغگويان خوانده زيرا كه اين شهادت زبانى با عقيده قلبى اينان تطابق نداشت، بارى از اين مقدمه ظاهر ميشود سر آنكه حقتعالى پس از آيه‌ قالَتِ الْأَعْرابُ‌ الاية صفات مؤمنين و پاره‌اى از اعمال صالحه آنان را كه دليل بر صدق ايمان آنان ميباشد ذكر فرموده كه‌ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ‌ الخ و در پايان آيه ميفرمايد أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ‌ و هم در آيه‌ يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا الخ يعنى در آخر اين آيه ميفرمايد إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ‌ و هم از مقدمه مزبور مفاد ظاهرى اين آيه نيز روشن خواهد شد فتامل جدا.