خداى نعمتى و منفعتى از صحت و غنى و غير آن‌ هَلْ هُنَ‌ آيا باشند آنان‌ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ‌ باز دارندگان منفعت و نعمت او از من و چون شما مقريد بر خالقيت او و معترف بر عجز الهه از دفع ضرر و نفع او پس ترك عبوديت خداى كه خالق عالم و قادر على اطلاقست و پرستيدن جماداتى كه عاجز مطلق‌اند از غايت سفاهت و نهايت جهالت است، و بدانكه ذكر كاشفات و ممسكات كه صيغه تأنيث است بعد از قول‌ يُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ‌ تنبيه است بر زيادتى ضعف و كمال عجز ايشان از كشف ضر و امساك رحمت زيرا كه انوثت از باب لين است و رخاوت هم چنان كه ذكورت از باب شدت است و صلابت، از مقاتل منقولست كه حضرت رسول صلى اللَّه عليه و آله و سلم چون از مشركان اين سؤال كرد ايشان ساكت شدند و از جواب عاجز گشته حق سبحانه فرمود قُلْ‌ بگو اى محمّد مر ايشان را كه‌ حَسْبِيَ اللَّهُ‌ كافى و بسنده است مرا خداى در ايصال منفعت و امساك مضرت‌ عَلَيْهِ‌ بر او نه بر غير او يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ‌ توكل ميكنند توكل كنندگان و كارهاى خود را باو باز مى‌گذارند بجهت علم ايشان بانحصار خالقيت و قادريت بر او، اين آيه متصل است بآيه‌ وَ يُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ‌ و معنى آنست كه سزاوار نيست آنكه كفار تخويف تو نمايند ببتان باعتراف ايشان بآنكه خالق عالم او است نه غير او، پس تهديد ايشان نموده به اينكه:

٣٩- قُلْ‌ بگو مر اين مشركان قبيله خود را كه‌ يا قَوْمِ اعْمَلُوا اى قوم من عمل كنيد عَلى‌ مَكانَتِكُمْ‌ بر حالتى كه هستيد بر آن يعنى عداوتى كه متمكنيد در آن و آنچه امكان سعى شما است در اهلاك و تضعيف امر من بجاى آريد إِنِّي عامِلٌ‌ بدرستى كه من عمل كننده‌ام بر حالت تمكن خود و بجد و جهد تمام در آن ميكوشم يعنى در اظهار كلمه توحيد و اعلاء دين اسلام، و حذف جار و مجرور در ثانى كه آن (على مكانتى) است بجهت اختصار است يا مبالغه در وعيد و اشعار بر آنكه حال پيغمبر در يك جا توقف ندارد بلكه روز بروز قوة و شدت او در تزايد است چه او سبحانه ناصر و معين اوست و مظهر دين او بر ساير اديان، و لهذا توعد ايشان نموده بآنكه آن حضرت در دنيا و عقبى بر ايشان منصور خواهد بود و فرمود كه‌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ‌ پس زود باشد كه بدانيد.

٤٠-

مَنْ يَأْتِيهِ‌ آن كس كه بيايد باو عَذابٌ يُخْزِيهِ‌ عذابى كه رسوا كند او را مراد روز بدر است كه خدا ايشان را بقتل و اسر رسوا گردانيد وَ يَحِلُّ عَلَيْهِ‌ و فرود آيد بر او عَذابٌ مُقِيمٌ‌ عذابى كه دايم باشد يعنى عذاب دوزخ كه أشد عقابست.

٤١- إِنَّا أَنْزَلْنا بدرستى كه ما فرو فرستاديم‌ عَلَيْكَ الْكِتابَ‌ بر تو اينكتاب را كه قرآنست‌ لِلنَّاسِ‌ براى هدايت همه مردمان‌ بِالْحَقِ‌ فرستادنى براستى و درستى و يا بسبب‌