قتل است، و گفته‌اند كه مراد بآل فرعون اتباع و اشياع اويند كه جميع قبطيانند و سوء العذاب غرق شدن ايشانست و بنا بر اين اكتفاء بذكر آن بجهت بداهت علم است به اولويت فرعون بغرق شدن چه غرق ايشان بسبب تبعيت فرعون بود پس غرق او بطريق اولى باشد، و بعضى بر آنند كه‌ سُوءُ الْعَذابِ‌ آتش دوزخ است و مؤيد اينست آنچه بعد از اين ميفرمايد كه:

٤٦- النَّارُ و اين بدل‌ سُوءُ الْعَذابِ‌ است بنا بر قول اخير يعنى فرا گرفت آل فرعون را آتش دوزخ و قوله‌ يُعْرَضُونَ عَلَيْها حالست از آن يا از آل فرعون يعنى در حالتى كه عرض كرده ميشوند بر آن‌ غُدُوًّا وَ عَشِيًّا در صبحگاه و شبانگاه و بنا بر آنكه مراد از سوء العذاب قتل يا غرق باشد پس‌ النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها جمله مستأنف خواهد بود يعنى آتش دوزخ عرض كرده ميشود بر آن در صبح و شام و مراد از عرض احراق ايشانست در قبور در اين دو وقت پس آيه دالست بر بقاى نفس‌ [١] و عذاب قبر چنان كه از امام جعفر صادق عليه السّلام منقولست كه اين عرض آتش در دنيا است پيش از آنكه قيام قيامت شود زيرا كه در قيامت صبح و شام نخواهد بود بعد از آن فرمود كه عذاب ايشان در دنيا منحصر است در اين دو وقت و چون قيامت رسد در جهنم بعذاب ابدى و عقاب سرمدى گرفتار شوند كه يك زمان فتورى در آن واقع نشود، و در بعضى تفاسير آورده‌اند كه مكانى كه آل فرعون در دوزخ داشته باشند هر روز در اين دو وقت بر ايشان نمايند؛ و مؤيد اينست آنچه نافع از ابن عمر روايت كند كه حضرت رسالت پناه صلى اللَّه عليه و آله و سلم فرمود كه چون يكى از شما بميرد مكانى كه در دوزخ يا در بهشت نامزد او باشد هر روز صبح و شام بر او عرض مينمايند و ميگويند كه اين منزل تو خواهد بود در آخرت، و سدى از ابن مسعود روايت كرده كه چون فرعونيان در دريا غرق شدند روح ايشان را در شكم مرغان نقل كردند و هر روز آتش دوزخ را در بامداد و شبانگاه بر ايشان عرض ميكنند تا بروز قيامت، حماد فزارى گويد كه مردى‌ [٢]

[١] اين آيه شريفه همچون آيه‌ اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ‌ الاية، دلالت دارد بر بقاء نفس پس از فناء بدن بشرحى كه در ص ١٠٢ بيان كرديم و نيز دلالت ميكند بر عذاب قبر و برزخ و مراد ببرزخ عالميست ما بين دنيا و قيامت كه مردمان پس از مردن در اين عالم بسر ميبرند تا وقتى كه بعث و حشر تحقق يابد يعنى مؤمنين متنعم و كافران معذبند بنعم و عذاب جسمانى چنانچه آيه شريفه بخوبى دلالت ميكند هر چند اختلافست كه نعيم و عذاب برزخى براى عموم مردم است يا آنكه اختصاص دارد به من محض الايمان محضا و من محض الكفر محضا هم چنان كه روايات صحيحه كثيره دلالت دارد و مختار شيخ مفيد و جمعى از اعاظم متكلمين است و نيز اختلافست كه آيا روح تجسم پيدا ميكند (و اين قول ضعيف و مردود است) و يا آنكه ارواح بشريه بابدان مثاليه تعلق ميگيرد و يا آنكه متعلق ميشود باجساد عنصريه و هذا هو الاظهر.

[٢] گفتار مسعودى و هم حماد فزارى متضمن نوعى از تناسخ و مخالف مبانى و عقائد حقه اماميه است و روايات معتبره مأثوره از اهل بيت عصمت عليهم السلام اينگونه سخنان را رد و ابطال كرده است و وجه صحيح همانست كه مرحوم مؤلف در ابتداء ذكر نموده و روايات بسيارى آن را تأييد مينمايد بلكه لفظ يُعْرَضُونَ عَلَيْها نيز بر حسب معنى لغوى و عرفى بر آن وجه اشعار دارد. در قاموس گويد: عرض القوم على السيف قتلهم و على السوط ضربهم و بايد دانست كه اين كلام بر طريقه قلب است چنان كه ميگويند عرضت الناقة على الحوض و الاصل عرضت الحوض على الناقة.