تفسير منهج الصادقين فى الزام المخالفين - كاشانى، ملا فتح الله - الصفحة ٨٩ - سوره الزمر(٣٩) آيات ٢٠ تا ٢٩
براى قبول ايمان عَلى نُورٍ بروشنى معرفت است يعنى بر ادله وحدت يا بر يقين و بصيرت مِنْ رَبِّهِ از پروردگار خود، عبد اللَّه مسعود روايت كند كه روزى حضرت رسالت صلى اللَّه عليه و آله و سلم اين آيه را قراءت فرمود ما گفتيم يا رسول اللَّه انشراح صدر بچه معنى است فرمود كه نور معرفت الهى است در دل بنده مؤمن بر وجهى كه دل او را فراخ و روشن گرداند گفتيم يا رسول اللَّه علامت آن چيست فرمود آنكه بنده بالكليه از سراى غرور بگذرد و من جميع الوجوه توجه نمايد بتهيه اسباب سراى خلود و پيش از مرگ مستعد آن شود، و در بعضى تفاسير آوردهاند كه اين آيه در شأن عاليشأن حضرت امير المؤمنين عليه السّلام است و عمار ياسر بجهت كمال معرفت و يقين آن حضرت است كه قايل اينكلمه گشته كه
لو كشف الغطاء ما ازددت يقينا
پس درباره ابو لهب و فرزند بىادب او و جماعتى كه توابع ايشان بودند ميفرمايد كه فَوَيْلٌ پس چاه ويل كه در قعر جهنم است باشد عذاب و سختى لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مر جماعتى را است كه سخت است دلهاى ايشان مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ از جهت ياد كردن خداى تعالى كه كلمه توحيد است يعنى هر گاه نزد ايشان ياد خدا ميكنند بسبب آن زياده ميگردد قساوت در دلهاى ايشان كقوله تعالى فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ پس اصلا متعظ نميشوند از ترغيب و منزجر نميگردند از ترهيب، و ايثار لفظ (من) بر (عن) بجهت ابلغيت آنست زيرا كه حصول قساوت قلب بسبب كرامتى كه از معنى (من) معلوم ميشود اشد است از آنكه قساوت آن از مباعدت ذكر بسببى ديگر باشد چنان كه از منطوق لفظ (عن) مفهوم ميگردد أُولئِكَ آن گروه سنگدل فِي ضَلالٍ مُبِينٍ در گمراهى هويدا و آشكارند بر وجهى كه ضلالت ايشان بر هيچكس پوشيده و پنهان نيست، ابو سعيد خدرى از رسول صلى اللَّه عليه و آله و سلم روايت كرده كه حاجت از نرم دلان امت من طلب كنيد كه خداى تعالى رحمت در دلهاى ايشان وضع فرمود و از ارباب قلوب قاسيه حاجت مطلبيد كه حق سبحانه غضب و خشم خود را در ايشان مركوز ساخته.
و نيز از آن حضرت منقولست كه
ان اللَّه تعالى يحب كل قلب حزين خاشع رحيم يعلم الناس خيرا او يدعوا الى طاعة اللَّه، و يبغض كل قلب ساه لا يعلم الناس خيرا و لا يدعوا الى طاعة اللَّه و ينام الليل كلها و لا يذكر اللَّه
يعنى خداى تعالى دوست دارد هر دلى كه ترسنده و اندوهگين و مهربان باشد و مردمان را بخير تعليم نمايد و بطاعت خدا دعوت كند، و دشمن دارد هر دلى را كه غافل باشد و مردمان را بخير تعليم ننمايد و بطاعت خدا دعوت نكند، و از خدا غافل باشد و اوقات را ببازيچه صرف نمايد و همه شب را در خواب گذراند و ذكر خداى نكند.
مالك دينار فرمود كه خداى تعالى بر هيچ قوم خشم نگرفت و رحمت خود را از ايشان مسلوب نساخت مگر بجهت قساوت قلوب ايشان، آوردهاند كه روزى اصحاب بجناب نبوت مآب