مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٧٢ - ایجاد انس در عاداتِ انفعالی است

خیلی از افراد دچار این حالتند. مثلًا بعضیها میگویند اگر بمیرم روزهام را نمیخورم (خیال میکند این ایمان است) یعنی اگر خدا و پیغمبر هم بگویند، روزهاش را نمیخورد. این دیگر عادت است. باید انسان آن قدر روزه گیر باشد که تابع ایمانش باشد. اگر ایمان بگوید روزهات را بخور، باید بخورد. زیاد رخ میدهد که یک کار برای انسان به صورت عادت در میآید به طوری که انسان فرمان ایمان را نمیپذیرد. اما در عین حال این دلیل نمیشود که ملکات را نفی مطلق کنیم، و مثلًا عدالت یا سحرخیزی که ملکه شد دیگر به درد نمیخورد؛ بلکه هرچه که انسان را اسیر خود کرد به طوری که آدمی از فرمان عقل و ایمان هم سرپیچی نمود، نادرست است.

شخصی با حضرت صادق در باغی بود. به سیبی اشاره کرد و به حضرت عرض کرد: اگر شما الآن بگویید نیمی از این سیب حلال و نیم دیگر حرام است، من قبول میکنم. این یعنی همان مطلب که به چیزی عادت نکنیم که از عقل و ایمان هم فرمان نبریم.

معلوم شد که سخن علمای غرب تا این حد درست است، و آن حدیثی که فرمود:

«نظر به طول رکوع و سجود شخص نکنید، چون این امری است که برای او عادت شده و او از ترکش وحشت دارد» توجه به این مطلب است که گاهی عادت به صورتی درمیآید که ارزش کار خوب را از میان میبرد.

ایجاد انس در عاداتِ انفعالی است

گفتیم در عادات انفعالی است که ایجاد انس میشود و انسان اسیر آن میگردد.

عادات انفعالی عاداتی است که انسان تحت تأثیر یک عامل خارجی، عملی را انجام میدهد. در عادات جسمانی (فعلی) یا هنرها ایجاد انس نمیشود، مثل همان خط نوشتن یا راه رفتن که این هم خود یک نوع هنر است، منتها هنری است که چون انسان آن را از اول بچگی یاد گرفته زیاد به چشم نمیآید.

برای شخصی شعر و نثر را تعریف میکردند. ابتدا نظم را تعریف کردند و بعد گفتند: آنطور که ما صحبت میکنیم نثر است. گفت: عجب! ما تا حالا نثر میگفتیم و نمیدانستیم؟!.

غرض اینکه عادات فعلی عاداتی است که به عامل خارجی ارتباط ندارد ولی