از نظر علمای تربیت قدیم، در این جهت شک و تردیدی نبود که قسمتی از اخلاقیات را باید در وجود بشر تکوین کرد و به اصطلاح علمای اخلاق باید فضایل را به صورت ملَکات در انسان ایجاد نمود. از نظر علمای قدیم آدم تربیت شده آدمی بود که آنچه که فضیلت نامیده میشود، در او به صورت خوی و ملکه درآمده باشد [١] و مادامی که یک فضیلت به صورت ملکه درنیامده باشد یا به طبیعت ثانوی انسان بدل نشده باشد «حال» است نه فضیلت، زیرا امری زایل شدنی است؛ باید ملکه شود تا زوالش مشکل باشد. علمای قدیم در تعریف عدالت میگفتند: عدالت ملکه تقوا و پرهیزکاری است؛ یعنی تقوا و پرهیزکاری برای انسان، ملکه شده باشد؛ و حتی میگفتند انسان آن وقت دارای اخلاق فاضله است که در عالم خواب هم ضد آن اخلاق از او صادر نشود [٢]، مثلًا آنقدر راستگو باشد که حتی در عالم خواب هم دروغ نگوید. و بر این اساس است که اهتمام زیادی میشود که تربیت در سنین کودکی صورت گیرد. اصلًا گفته میشود تربیت، فن تشکیل عادت است. روحیه انسان در ابتدا حکم ماده شُل و قابل انعقادی مثل گچ را دارد که ابتدا که آن را در آب میریزند شل است و بعد سفت میشود. وقتی این ماده شل است آن را در هر قالبی بریزیم به همان شکل در میآید. میتوان آن را به صورت انسان درآورد یا به صورت خوک و یا خروس. در هر قالبی که بریزیم، همینکه سرد شد همان شکل را میگیرد و سفت میشود. میگویند روح انسان در زمان کودکی حالت قابل انعطافی دارد و مانند همان ماده شل است، و هرچه انسان بزرگتر شود قابلیت انعطاف آن کمتر میشود.

اینکه گفتهاند: «الْعِلْمُ فِی الصِّغَرِ کالنَّقْشِ فِی الْحَجَرِ» اختصاص به علم ندارد، بلکه باید گفته شود: الْتَّرْبِیةُ فِی الصِّغَرِ کالنَّقْشِ فِی الْحَجَرِ. البته علمای امروز هم به تربیت دوران کودکی بیشتر اهمیت میدهند. بچهای که در کودکستان است از بچه دبستان و

[١]. و لذا در اخلاق همواره صحبت از ملکه فلان صفت است، فی المثل ملکه شجاعت، ملکه سخاوت.[٢]. مرحوم آقا شیخ عبدالکریم حائری میگفتند من حتی اگر در خواب هم زن نامحرم ببینم، چشمهایم را میبندم.