مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٩٧ - اشتباه سعدی و برخی از متصوّفه

پیامبر خدا و مؤمنین. مؤمن باید همیشه عزیز باشد و عزیز است.

پیغمبر اکرم فرمود: اطْلُبُوا الْحَوائِجَ بِعِزَّةِ الْانْفُسِ [١]. انسان احتیاج پیدا میکند به انسانهای دیگر. آیا عرض احتیاج به انسانهای دیگر خوب است یا بد؟ برخی مکتبها میگویند خوب است، مخصوصاً از این جهت که هرچه انسان بیشتر اظهار احتیاج و تذلّل و خواستاری بکند نفس خودش را بیشتر خوار و ذلیل کرده؛ برای تهذیب نفس خوب است.

کلبیون و ملامیه

گروهی بودهاند در یونان قدیم که اینها را کلبیون میگویند. اینها در اخلاق توصیه میکردند به دنائت و پستی، و هرچه انسان خودش را بیشتر پست میکرد از نظر اینها اخلاقیتر بود. و در غیر کلبیون هم چنین افرادی در دنیا بودهاند. در اخلاق صوفیانه ما نیز چنین کلماتی هست ولی نه زیاد، چون اینها متأثر از اخلاق اسلامی هستند و از عزت و کرامت نفس هم زیاد گفتهاند. هرچه باشد اینها هم گروهی از بشر هستند، اشتباهاتی در حرفهایشان هست. گاهی در اخلاق صوفیانه ما ضد این تعبیر اسلامی دیده میشود. اساساً گروهی از متصوّفه پیدا شدند که اینها را ملامتیان یا ملامیه میگفتند. ملامیه روششان این بود که میگفتند برای اینکه نفس امّاره را ذلیل کنیم باید هرچه میتوانیم خودمان را در نظرها خاکسار بکنیم [٢]، کسی برای ما ارزشی قائل نباشد و در واقع عزت نفس را از دست بدهیم.

اشتباه سعدی و برخی از متصوّفه

من مکرر گفتهام که این شعر سعدی تعبیر صحیحی نیست. علی رغم اینکه سعدی نصایح بسیار سودمندی دارد که از متن اسلام گرفته شده است ولی در سخنانش این چیزها هم هست: