باید تابع عقل و ایمانش باشد. اما اینکه باید حکومت عقل و ایمان را در وجود خود برقرار کنیم آیا راهش این است که نیروهای دیگر را در خود تضعیف کنیم، خواه نیروی طبیعی باشد یا نیروی تربیتی یعنی عادت؟ برای اینکه ما نیروی عقل و اراده را در خود تقویت کنیم دو راه وجود دارد: یکی اینکه جسم و طبیعت را ضعیف نگه داریم تا عقل در ما قوی شود. این مثل این است که یک آقایی میخواهد قهرمان شود، برای قهرمان شدن و فاتح شدن بگوید طرف مقابل را لاغر و ضعیف نگه دارید تا من بر او فاتح شوم. فاتح شدن بر ضعیف کاری نیست. هنر این است که او قوی باشد و تو قوی را مغلوب کنی. در صدر اسلام، اصحاب زیاد نزد پیغمبر میآمدند و اجازه میخواستند که خود را عقیم کنند، و پیغمبر میفرمود: این کار در دین من جایز نیست. این هنر نیست که کسی برای اینکه ایمان خود را صاف نگه دارد خود را اخته کند که در او تحریکات جنسی نباشد. هنر این است که تحریکات جنسی باشد و از نیروی آن کاسته نشود، ولی نیروی عقل و ایمان آنقدر قوی باشد که همان نیروی قوی را تحت اختیار آورد. این در باب طبیعت.

درست همین مطلب در باب رابطه عقل با طبیعت هست. آقای کانت و روسو چه میگویند؟ آیا میگویند برای تقویت نیروی عقل و اراده، طبیعت را ضعیف نگه داریم تا حکومت عقل و اراده در ما قوی شود؟ نه، چنین چیزی نمیگویند.

ناچار میگویند: کفّه اراده را قوی کنید تا بر نیروی جسم و طبیعت فائق آید. ما میگوییم این مطلب در باب عادات هست، چون عادت طبیعت دوم است. ما باید ببینیم که از نیروی عادت کاری ساخته هست یا نه؟ میبینیم ساخته است، چون کارها را بر ما آسان میکند. ولی در عین حال باید عقل و اراده- و یا عقل و ایمان- را آنچنان قوی نگه داریم که همانطور که اسیر طبیعت نیست، اسیر عادت هم نباشد. واقعاً وقتی که چیزی برای انسان به صورت عادت درآمد، به آن خو و انس میگیرد و آن را بهطور خودکار و ماشین وار انجام میدهد و گاهی اساساً کاری به عقل و ایمان ندارد، یعنی اگر عقل یا ایمان بگوید برخلاف آن عمل کن، نمیکند.

میگویند مرحوم آقا شیخ عبدالکریم حائری در ماه رمضان با اینکه به علت پیری میتوانستند روزه نگیرند، روزه میگرفتند. به ایشان گفته شد: شما خودتان میگویید شیخ و شیخه میتوانند روزه نگیرند و در عوض کفّاره بدهند. جواب دادند: رگ عوامیام نمیگذارد.