مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦٤٤ - خاصیت عادت

یعنی چه؟ آیا یعنی نیتِ بدون عمل از عملِ بدون نیت بهتر است؟ عملِ بدون نیت که ارزش ندارد، و همینطور نیتِ بدون عمل. پس چه معنی میدهد؟ آیا منظور این است که نیت مؤمن از عملِ توأم با نیت او بهتر است؟ بدیهی است که این نیز درست نیست؛ نیت خالی که از عملِ توأم با نیت نمیتواند بهتر باشد. پس چیست؟

حرفهایی در این زمینه زده شده، ولی جواب روشن است؛ مقصود این است که انسان با عملِ توأم با نیتش دو کار میکند: یکی ... [١] [وقتی میگوییم روح از بدن اشرف است ممکن است کسی] سؤال کند که روح از بدنِ بدون روح اشرف است (از یک لاشه، چون بدنِ بدون روح یک لاشه است) یا از بدنِ با روح اشرف است؟ روحِ تنها که نمیتواند از بدن با روح اشرف باشد، چون بدن با روح همان روح را دارد با یک چیز دیگری. در جواب میگوییم: مقصود این است که این موجودِ مرکب از روح و بدن، آن جزئش بر این جزئش شرافت و برتری دارد.

این نهایت اهتمام اسلام به نیت را میرساند که عمل باید توأم با نیت باشد، توأم با توجه باشد که انسان بفهمد چه میکند و عمل را به صورت ناآگاهانه انجام ندهد.

خاصیت عادت

علمای روان شناسی میگویند: یک کار همین قدر که برای انسان عادت شد، دو خاصیت متضاد در آن به وجود میآید. هرچه که بر عادت بودنش افزوده شود و تمرین انسان زیادتر گردد، کارْ سهلتر و سادهتر انجام میشود. یک ماشین نویس که به ماشین نویسی عادت میکند، هرچه بیشتر عادت میکند، کار سریعتر و سهلتر برایش صورت میگیرد. ولی هرچه بیشتر عادت میکند، از توجهش کاسته میشود، یعنی از اینکه این عمل او یک عمل ارادی و از روی توجه باشد کاسته میشود و به یک عمل غیرارادی نزدیکتر میگردد. خاصیت عادت این است. اینکه در اسلام به مسئله نیت تا این اندازه توجه شده، برای جلوگیری از این است که عبادتها آنچنان عادت نشود که به واسطه عادت، به یک کار طبیعی و غیر ارادی و غیر فکری و غیر هدفی و کارِ بدون توجه- که هدف درک نشود و فقط به پیکر عمل توجه گردد- تبدیل شود.