هم اشخاص نامناسبی از امویها زمام کارها را در دست گرفتند و به تعبیر امیرالمؤمنین «أثره» پیش آمد، مظالم زیادی واقع شد، عدهای را نعمت باد آورده و رنج نبرده مست کرد و از هوش برد و عدهای دیگر که محروم و مظلوم بودند عکس العمل انتقام نشان دادند و کشمکش شروع شد، که [اینها] در همان دو جمله امیرالمؤمنین خلاصه میشود: اتَّقوا سَکراتِ النِّعْمَةِ وَ احْذَروا بَوائِقَ النِّقْمَةِ. دو عامل نعمت و نقمت کار خودش را کرد. در مروج الذهب مسعودی مینویسد: زبیر خانهها در بصره و کوفه و مصر و اسکندریه بنا کرد، وقتی که مُرد هزار اسب و هزار غلام و هزار کنیز باقی گذاشت، مجموعاً پنجاه هزار دینار تقویم میشد. نظیر اینها را در مورد طلحه و زیدبن ثابت و یعلی بن امیه و عبدالرحمن بن عوف و بعضی دیگر نوشتهاند، که علی علیه السلام در یکی از خطب میفرماید:

وَ قَدْ اصْبَحْتُمْ فی زَمَنٍ لایزْدادُ الْخَیرُ فیهِ الّا ادْباراً وَ الشَّرُّ فیهِ الّا اقْبالًا وَ الشَّیطانُ فی هَلاک النّاسِ الّا طَمَعاً، فَهذا اوانٌ قَوِیتْ عُدَّتُهُ وَ عَمَّتْ مَکیدَتُهُ وَ امْکنَتْ فَریسَتُهُ. اضْرِبْ بِطَرْفِک حَیثُ شِئْتَ مِنَ النّاسِ، فَهَلْ تُبْصِرُ الّا فَقیراً یکابِدُ فَقْراً اوْ غَنِیاً بَدَّلَ نِعْمَةَ اللَّهِ کفْراً اوْ بَخیلًا اتَّخَذَ الْبُخْلَ بِحَقِّ اللَّهِ وَفْراً اوْ مُتَمَرِّداً کأَنَّ بِاذُنِهِ عَنْ سَمْعِ الْمَواعِظِ وَقْراً. اینَ خِیارُکمْ وَ صُلَحاؤُکمْ وَ احْرارُکمْ وَ سُمَحاؤُکمْ؟ وَ اینَ الْمُتَوَرِّعونَ فی مَکاسِبِهِمْ وَ الْمُتَنَزِّهونَ فی مَذاهِبِهِمْ [١]؟.

این زمان زمانی است که خیر پشت کرده و شر رو آورده و راه طمع شیطان باز شده، قدرت شیطان زیاد شده و فریبش عمومیت پیدا کرده و شکارش آسان شده. به هر طرف میخواهی نظر بینداز و ببین، آیا جز ناهمواریها و ناهماهنگیها خواهی دید؟ از یک طرف فقرایی میبینی که در چنگال مهیب فقر و تنگدستی دست و پا میزنند و از طرف دیگر ثروتمند کافرنعمت و ناسپاس و بخیلی میبینی که منع حقوق الهی را وسیله جمع مال قرار داده، و یا گوشهای سنگین میبینی که سخن حق در آنها اثری ندارد. کجا رفتند خوبان و صالحین شما، کجایند آزادگان و باگذشتها و

[١]. نهج البلاغه، خطبه ١٢٧