فَکیفَ صَبْرُک عَنْهُ؟ حالا تو در فراق او در چه حالی؟ گفت: مثل کسی که پسرش را در دامنش سر بریده باشند. دوست و دشمن معترف بود که تَتَفَجَّرُ الْحِکمَةُ مِنْ جَوانِبِهِ وَ الْعِلْمُ مِنْ نَواحیهِ علم و حکمت از اطرافش میجوشد.

نهج البلاغه واقعاً کتاب نفیسی است، گنجینه است، روح را غذا میدهد، آرامش و اطمینان میبخشد، نور میپاشد، به منزله یک دایرة المعارف است چون موضوعات مختلف در این کتاب مورد بحث و تجزیه و تحلیل قرار گرفته از توحید و صفات باری و نبوت و معاد و آفرینش عالم و تکوّن انسان. راجع به اسلام و قرآن و حکمت و فلسفه احکام و بعثت خاتم الانبیاء و آثار دعوت رسول اکرم در جهان بیاناتی عالی دارد و علاوه بر اینها مشتمل است بر مواعظ و اخلاقیات، بر صبر، شجاعت، عفت، تقوا، استقامت، همت و اراده، تفکر و عبرت، حرّیت و تهذیب نفس، منع از عصبیت و نهی از تفاخر، کبر، دروغ، ظلم، ریا و امثال اینها.

علاوه بر اینها یک سلسله مباحث اجتماعی دارد. راجع به فتنهها و علل آنها و آثار آنها، راجع به اتحاد و اختلاف و آثار آنها، عزت و شوکتها، ذلت و اسارتها، راجع به اصول عدل و مساوات و حقوق و حکومت و قانون و وظایف حاکم و رعیت و وظایف مردم نسبت به یکدیگر و امثال اینها، راجع به همه اینها مباحثی در این کتاب دارد. مباحثی عالی و حکیمانه راجع به جهاد دارد، دستورهای جنگی دارد. مسائل اجتماعی و فتنههای عصر خودش را کاملًا تعلیل و تحلیل کرده، مثل حادثه انقلاب علیه عثمان و قتل او و فتنه جمل و صفّین و داستان حکمین و خوارج.

علاوه بر همه اینها مشتمل است بر قسمتی از ملاحم و خبرهای آینده که میفرماید از رسول خدا شنیدهام، مثل آینده بصره و کوفه و فتنه زنج و استبداد عبدالملک و حَجّاج و خاتمه کار امویها. قسمتهایی راجع به شخص خودش و روش و سیاستی که پیروی میکند و مطابق میل مردم آن عصر نبود دارد. اشاره مختصری به تاریخ انبیا دارد. حکمت و فلسفه احکام دارد. راجع به نماز و روزه و حج و جهاد و زکات و صله رحم و امر به معروف و نهی از منکر بحث کرده. در اطراف علم و مال و مقایسه بین آنها مطالبی هست. حماسههای جنگی بسیار عالی و جاندار دارد.

بحثهای عرفانی و ذوقی در اطراف قلب و سیر و سلوک و ذکر خدا و صفا و معنویت و توبه و استغفار و دعا دارد.