میکشیدم. شما دست خود را برای بیعت باز میکردید و من به عکس به علامت امتناع از قبول، دست خود را میبستم. ولع و تشنگی نشان دادید مانند شتران تشنه که به آب میرسند. ازدحام به قدری بود که کفشها از پاها و رداها از دوشها افتاد، ضعفا پامال شدند. مردم مدینه و کسانی که حاضر به بیعت بودند آنقدر اظهار خوشحالی و بهجت کردند تا آنجا که کودکان به پیروی از بزرگان غرق در شادی بودند، پیران شکسته و سالخورده با کمال ضعف و ناتوانی آمدند که بیعت کنند، بیماران با مشقت فراوان از بستر بیماری به خاطر بیعت حرکت کردند وآمدند، حتی زنان و دختران برای بیعت کردن سر از پا نمیشناختند.

در یک همچو شرایطی علی علیه السلام زمام امور را به دست گرفت. راجع به اینکه منشأ و ریشه آن همه فتنهها چه بود و چطور شد که جامعه اسلامی بعد از آن اتحاد و اجتماع و تا حد زیادی خلوص نیت، گرفتار تشتّت و تفرّق و اغراض شد و مخصوصاً با توجه به اینکه این فتنه انگیزیها از طرف خود اعراب و مسلمین اولین شروع شد و آتشش دامن زده شد و سایر ملل که به اسلام گرویده بودند خود را از این فتنهها دور نگه میداشتند و بلکه آنها مدافع قوانین اسلام بودند، راجع به این مطلب، خود امیرالمؤمنین علیه السلام در نهج البلاغه بیاناتی دارد که علت و موجب اصلی بروز این فتنهها را نشان میدهد. در یکی از خطبهها میفرماید: ثُمَّ انَّکمْ مَعْشَرَ الْعَرَبِ اغْراضُ بَلایا قَدِ اقْتَرَبَتْ فَاتَّقوا سَکراتِ النِّعْمَةِ وَ احْذَروا بَوائِقَ النِّقْمَةِ. میفرماید: شماای مردم عرب هدف بلیاتی قرار گرفتهاید که نزدیک است کاملًا شما را فرا گیرد؛ از اثرات سکر و مستی نعمتها و ثروتها و از مصیبتهای انتقامها بپرهیزید. وَ تَثَبَّتوا فی قَتامِ الْعِشْوَةِ وَ اعْوِجاجِ الْفِتْنَةِ عِنْدَ طُلوعِ جَنینِها وَ ظُهورِ کمینِها وَ انْتِصابِ قُطْبِها وَ مَدارِ رَحاها [١] آنجا که گرد و غبار شبهات برمیخیزد منحرف نشوید؛ هنوز اول کار است، تازه نطفه این جنین بسته شده و تازه این آسیای خونین نصب شده و تدریجاً بالا خواهد گرفت.

مطابق این بیان امیرالمؤمنین، نطفه این فتنهها را در طغیان و سکر نعمتها در

[١]. نهج البلاغه، خطبه ١٤٩