در مقابل، زشتی و بدی و منفوریت کارهای بد را حس کند. کاری بکنید که اصلًا دروغ در نظرش زشت و یک شیء متعفّن و گندناک باشد، شیئی که اساساً ذوق او از آن تنفر دارد. اصلًا ذائقهاش را اصلاح کنید که ذائقه او از غیبت کردن تنفر داشته باشد. آیا باور میکنید که اخلاقیون یعنی آنهایی که فی الجمله خودشان را تربیت کردهاند، واقعاً ذائقهشان از غیبت کردن تنفر دارد، ذائقهشان از دروغ گفتن تنفر دارد، ذائقهشان از خیانت کردن تنفر دارد، ذائقهشان از ظلم و تجاوز به حقوق مردم تنفر دارد. اصلًا ذائقه آنها این اعمال را نمیپسندد، نمیخواهد و دور میاندازد.

ذائقه را درست کنید ولی ذائقه عقلی، ذائقه فکری، ذائقه معنوی. ذائقه که درست بشود، انسان خود به خود همین جور میشود. راهش چیست؟ البته راه دارد.

هر حس فطری را با تربیت، خیلی خوب میشود پرورش داد. ما در عمر خودمان واقعاً دیدهایم افرادی را که ذائقه آنها اینجور شکفته شده بود. ذائقه آنها از ذکر و یاد خدا لذت میبرد که از هیچ غذای مطبوعی و از هیچ لذت جسمی آنقدر لذت و حظّ نمیبرد. ذائقه چنین انسانی به گونهای است که از عبادت لذت میبرد، از هدایت و ارشاد مردم لذت میبرد، از خیانت کردن به مردم تنفر دارد، از غیبت تنفر دارد. اگر خدا هم به او بگوید من تو را به خاطر غیبتهایت عذاب نمیکنم و به خاطر راستگوییات پاداش نمیدهم، از این ساعت تکلیف ما از دوش تو برداشته شده، خودت مختار و آزادی، میخواهی غیبت بکن میخواهی غیبت نکن، باز هم غیبت نمیکند چون ذائقهاش رسیده به حدی که از غیبت کردن و تهمت زدن و فحشا و از هر کار زشتی تنفر دارد، زیبایی عدالت را درک میکند، زیبایی احسان را درک میکند، زشتی فحشا را درک میکند، زشتی بغی (به تعبیر قرآن) را درک میکند.

عجیب تعبیری دارد قرآن، میگوید معروف و منکر (منکر یعنی زشت):

انَّ اللَّهَ یأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْاحْسانِ وَ ایتائِ ذِی الْقُرْبی وَ ینْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکرِ وَ الْبَغْی یعِظُکمْ لَعَلَّکمْ تَذَکرونَ [١].

[١]. نحل/ ٩٠ [ترجمه: همانا خدا فرمان به عدل و احسان میدهد و به بذل و عطای خویشاوندان امر میکند و از کارهای زشت و منکر و ظلم نهی میکند و به شما از روی مهربانی پند میدهد، باشد که موعظه خدا را به یاد آورید.]