آمده است [١] و روایتی است که هشام بن الحَکم [٢] متکلّم معروف از حضرت موسی بن جعفر علیه السلام (خطاب به خود هشام) نقل کرده است که روایت بسیار مفصلی است و من قسمتهایی از آن را سالها پیش یادداشت کردم و اکنون همان قسمتها را برای شما میخوانم. در آنجا حضرت به این آیه قرآن که در سوره زمر است استناد میفرمایند:

فَبَشِّرْ عِبادِ. الَّذینَ یسْتَمِعونَ الْقَوْلَ فَیتَّبِعونَ احْسَنَهُ اولئِک الَّذینَ هَدیهُمُ اللَّهُ وَ اولئِک هُمْ اولُوا الْالْبابِ [٣].

آیه عجیبی است: بشارت بده بندگان مرا، آنان که سخن را استماع میکنند [٤]. بعد چکار میکنند؟ آیا هرچه را شنیدند همان را باور میکنند و همان را به کار میبندند یا همه را یکجا رد میکنند؟ فَیتَّبِعونَ احْسَنَهُ نقّادی میکنند، سبک سنگین میکنند، ارزیابی میکنند، آن را که بهتر است انتخاب میکنند و آن بهترِ انتخاب شده را پیروی مینمایند. آنوقت میفرماید: چنین کسانی هستند که خدا آنها را هدایت کرده (یعنی هدایت الهی و استفاده از نیروی عقل این است) وَ اولئِک هُمْ اولُوا الْالْبابِ اینها براستی صاحبان عقل هستند. این، دعوت عجیبی است.

حضرت خطاب به هشام اینطور میفرماید: یا هِشامُ! انَّ اللَّهَ تَبارَک وَ تَعالی بَشَّرَ اهْلَ الْعَقْلِ وَ الْفَهْمِ فی کتابِهِ فَقالَ خدا اهل عقل و فهم را بشارت داده و فرموده: فَبَشِّرْ

[١]. اصول کافی، ج ١/ ص ١٤ و تحف العقول، ص ٣٨٤[٢]. هشام از اصحاب حضرت صادق و حضرت موسی بن جعفر (علیهما السلام) است و خیلی هم مورد علاقه این دو امام بوده است. از متکلمین اصحاب امام و از فضلا و کسی است که متکلمین بسیار بزرگ آن عصر- که فرنگیها آنها را جزء نوابغ میشمارند و افراد فوق العادهای بودهاند از قبیل نظّام و ابوالهذیل علّاف- در مقابل این مرد خضوع میکردند. شبلی نعمان در کتاب تاریخ علم کلام مینویسد که ابوالهذیل علّاف کسی بود که همه از بحث با او احتراز داشتند (یعنی اینقدر قوی بود) و او از تنها کسی که بیم داشت با او بحث کند هشام بن الحکم بود.[٣]. زمر/ ١٧ و ١٨[٤]. اینجا کلمه «سماع» هم نیست. نمیگوید: «سَمِعَ الْقَوْلَ» یا «یسْمَعونَ الْقَوْلَ»، میفرماید:

یسْتَمِعونَ الْقَوْلَ یعنی به سخنان گوش فرا میدهند، در سخنان دقت میکنند. چون سماع با استماع فرق میکند. سماع یعنی شنیدن ولو اینکه انسان نخواسته باشد بشنود. استماع گوش فرا دادن است.