نسبی، غیر از این است که اخلاق مطلق است یا نسبی. مثال میزنیم: سیلی زدن به یتیم آیا فعل اخلاقی است و خوب است یا ضد اخلاقی است و بد است؟ جواب این است که مطلق سیلی زدن به یتیم را نمیشود حکم به خوب بودن یا بد بودنش کرد.

یک وقت هست که به یتیم سیلی میزنیم که چیزی را از دستش بگیریم، و یک وقت قصد تأدیب داریم و [تأدیب، این کار را] اقتضا میکند. پس سیلی زدن به یتیم حکم مطلق ندارد که مطلقاً بد است و یا مطلقاً خوب است، بلکه در یک جا که جریان ادب کردن اوست خوب است و در جای دیگر مثلًا در جریان ربودن مال او یا راندن و دور کردن او از خود و یا مقهور نمودن او بد است: فَامَّا الْیتیمَ فَلا تَقْهَرْ. وَ امَّا السّائِلَ فَلا تَنْهَرْ [١]. یا مثلًا در مقابل یک نفر خم شدن چطور است؟ میگوییم موارد خیلی فرق میکند. یک وقت انسان در مقابل یک کسی به قصد تعظیم خم میشود، باز تا آن شخص که باشد، اگر آدم شایسته تعظیمی است [این کار اخلاقی است] و یک وقت در مقابل همان شخص به قصد تمسخر خم میشود، در این صورت این کار عنوان دیگری به خود میگیرد. پس خود این فعل که ماهیتش خم شدن در مقابل شخص دیگر است، در جاهای مختلف حکمهای مختلف پیدا میکند، یعنی در یک جا ممکن است فعل اخلاقی باشد و در جای دیگر فعل ضد اخلاقی. ما شاید هیچ کاری را در اسلام نداشته باشیم الّا اینکه به اصطلاح طلبهها با عناوین ثانویه، حکمش فرق میکند.

عناوین اولیه و عناوین ثانویه

یک اصطلاح خیلی خوبی علمای خودمان دارند، میگویند عناوین اولیه داریم و عناوین ثانویه. مقصودشان این است که هر چیزی خودش به خودی خود یک نام و عنوانی دارد، یعنی صفتی بر آن صدق میکند [ولی گاهی عنوان دیگری بر آن عارض میشود.] مثل اینکه زید به خودی خود انسان است ولی گاهی یک عنوان ثانوی بر آن عارض میشود، یعنی یک صفت دیگری غیر از صفت اولیهاش پیدا میکند، مثلًا زیدِ انسان، انسان عالِم است یا انسان ظالم است. این عنوان دیگری که روی او میآید، یک عنوان ثانوی است. ثانوی یعنی درجه دوم. ممکن است ثالثی و

[١]. ضحی/ ٩ و ١٠