پدر بر فرزند حقوقی دارد یعنی بهرههایی در وجود فرزند دارد که ببرد ولی این حقوق و بهرهها یکطرفی نیست، فرزند هم بر پدر حقوقی دارد یعنی از وجود پدر بهرههایی دارد که باید ببرد. پدر حق اطاعت و احترام دارد، فرزند هم حق تکفل و تربیت دارد. همچنین زن و شوهر، معلم و متعلّم، همسایه با همسایه، حاکم و رعیت، همسفر با همسفر. نه تنها حقوق انسانها بر یکدیگر یکطرفی نیست و هر فردی مدیون سایر افراد است، نسبت به سایر موجودات هم کم و بیش همینطور است. تا هرجا که شعاع بهره و استفاده انسان امتداد دارد، دایره تکلیف انسان هم وسعت دارد. در خطبهای که در روزهای اول خلافتش ایراد کرده، میفرماید: اتَّقُوا اللَّهَ فی عِبادِهِ وَ بِلادِهِ، فَانَّکمْ مَسْؤولونَ حَتّی عَنِ الْبِقاعِ وَ الْبَهائِم [١] خدا را در نظر بگیرید، هم در مورد بندگانش و هم در مورد سرزمینها و چهارپایان، زیرا مسئولیت شما اینقدر عمومیت دارد که حتی در مورد بقعهها و سرزمینها و در مورد حیوانات و چهارپایان از شما سؤال میشود. حق زمینها و حق حیوانات را هم باید ادا کنید. این زمین و این حیوانها برای استفاده و بهره برداری صحیح شماست (وَ لَقَدْ مَکنّاکمْ فِی الْارْضِ وَ جَعَلْنا لَکمْ فیها مَعایشَ [٢] شما را بر زمین مسلط کردیم، زمین را مسخّر شما قرار دادیم و مایه تعیش و زندگی شما را در دل همین زمین قرار دادیم). حقی که زمین بر بشر دارد این است که آباد بشود، زراعت بشود، عمران در او صورت گیرد، مخروبه و بایر نماند. و همچنین در مورد حیوانها نیز تکالیفی برای حفظ و رعایت و مواظبت آنها دارید. به همان دلیل که فکر میکنید زمین و موالید روی زمین برای شما آفریده شده، باید بدانید مسئول و مدیون زمین و موالید روی آن میباشید.

بعد فرمود: وَ لَوْ کانَ لِاحَدٍ انْ یجْرِی لَهُ وَ لا یجْرِی عَلیهِ لَکانَ ذلِک خالِصاً لِلَّهِ سُبْحانَه اگر کسی باشد که او بر دیگران حق داشته باشد و دیگران بر او حقی نداشته باشند، او فقط طلبکار باشد، هیچ نوع مسئولیت و مدیونیت درباره او صدق نکند، او ذات اقدس الهی است، زیرا حقی که او بر بندگان دارد به معنای حظ و بهره نیست که در عوض دَین او به عهده او بیاید. این معانی درباره مخلوقات صادق است که از یکدیگر بهره میبرند و به یکدیگر بهره میرسانند. خداوند غنی مطلق و فیاض

[١]. نهج البلاغه، خطبه ١٦٥[٢]. اعراف/ ١٠