تملّق و چاپلوسی است، گفت: آقا، شما دیگر چرا؟! ما بدبختها باید این حرفها را بزنیم، شما الحمدللَّه این همه آثار خیر از خودتان باقی گذاشتید، این همه شاگرد تربیت کردید، این همه آثار کتبی از خودتان به یادگار گذاشتید، مسجدِ به این عظمت ساختید، مدرسهها ساختید. وقتی این را گفت، ایشان یک جمله فرمود که حدیث است: خَلِّصِ الْعَمَلَ فَانَّ النّاقِدَ بَصیرٌ بَصیرٌ. چه میگویی؟! عمل را باید خالص انجام داد. نقّادِ آگاهِ آگاهی آنجا هست. تو خیال کردهای اینها که در منطق مردم به این شکل هست، حتماً در پیشگاه الهی هم همین جور است؟!.

انَّ اللَّهَ خَبیرٌ بِما تَعْمَلونَ. اینجاست که علمای اخلاق اسلامی با الهام از این آیه مسئلهای را مطرح میکنند که میگویند امّ المسائل اخلاق است، مادر همه مسائل اخلاقی است و آن «مراقبه» است. مراقبه یعنی با خود معامله یک شریکی را بکن که به او اطمینان نداری و همیشه باید مواظبش باشی، مثل یک بازرسی که در اداره است؛ یعنی خودت را به منزله یک اداره تلقی کن و خودت را به منزله بازرس این اداره [تلقی نما] که تمام جزئیات را باید بازرسی و مراقبت کنی.

مراقبه چیزی است که همیشه باید همراه انسان باشد، یعنی همیشه انسان باید حالش حال مراقبه باشد.

گفتیم یک دستور دیگری هست که نام آن را «محاسبه» میگذارند. این هم در خود متن اسلام آمده است. در نهج البلاغه است (ببینید این جملهها چقدر روح و معنا دارد! یعنی چقدر حکایت میکند از اینکه این روحهایی که این جملهها را گفتهاند اصلًا خودشان مال این دنیاها بودهاند). میفرماید: حاسِبوا انْفُسَکمْ قَبْلَ انْ تُحاسَبوا وَ زِنوها قَبْلَ انْ توزَنوا [١] پیش از آنکه از شما حساب بکشند- که در قیامت خواهند کشید- خودتان همین جا از خودتان حساب بکشید، و خودتان را اینجا وزن کنید و بکشید پیش از اینکه آنجا شما را بکشند. آنجا شما را به ترازو خواهند گذاشت و خواهند کشید. اینجا خودتان، خودتان را بکشید ببینید سنگینید یا سبک.

اگر سبک هستید یعنی هیچ چیز نیستید، و اگر سنگین هستید یعنی پر هستید.

نگویید انسان ممکن است پر باشد از گناه. مطابق قرآن ترازویی که در قیامت هست

[١]. نهج البلاغه فیض الاسلام، خطبه ٨٩ [با این عبارت: زِنوا انْفُسَکمْ مِنْ قَبْلِ ان توزَنوا وَ حاسِبوها مِنْ قَبْلِ انْ تُحاسَبوا.]