مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٣٩ - انتقاد ابن خلدون

عِبادِ، الَّذینَ یسْتَمِعونَ الْقَوْلَ فَیتَّبِعونَ احْسَنَهُ ....

از این آیه و حدیث کاملًا پیداست که یکی از بارزترین صفات عقل برای انسان همین تمییز و جدا کردن است؛ جدا کردن سخن راست از سخن دروغ، سخن ضعیف از سخن قوی، سخن منطقی از سخن غیرمنطقی، و خلاصه غربال کردن. عقل آن وقت برای انسان عقل است که به شکل غربال در بیاید؛ یعنی هرچه را که وارد میشود سبک سنگین کند، غربال کند، آنهایی را که به درد نمیخورد دور بریزد و به دردخورها را نگاه دارد.

حدیثی هست که ظاهراً از پیغمبر اکرم و ناظر به همین مطلب است، و از این احادیث زیاد است. میفرماید: کفی بِالْمَرْءِ جَهْلًا انْ یحَدِّثَ بِکلِّ ما سَمِعَ [١] برای جهالت انسان همین بس که هرچه میشنود نقل کند (خوش باوری). بعضیها خاصیت ضبط صوت و گرامافون را دارند. کأنّه هرچه دیگران میگویند پر میشوند و بعد هم در جای دیگر تحویل میدهند، بدون آنکه تشخیص بدهند که آنچه که میشنوند [صحیح است یا غلط.] خیلی چیزها انسان میشنود، کمی از آن را باید قابل قبول و قابل نقل بداند. قبلًا هم عرض کردیم بعضی از عالمها هستند (عالمهای خیلی عالم) که کمتر از آنچه که عالمند عاقلند. (عقلی که در اینجا میگوییم، معیارش یکی همین است). عالمند به معنای اینکه اطلاعات بسیار وسیعی دارند. کمتر عاقلند برای اینکه هرچه را از هرجا دیدند جمع میکنند و برایشان فرق نمیکند، همه را هم پس میدهند بدون اینکه فکر بکنند که این [با واقع] جور در میآید یا جور درنمی آید. و عجیب این است که با اینکه ما در روایات خودمان داریم که راوی باید نقّاد باشد و هرچه را که میشنود روایت نکند، مع ذلک میبینیم که در میان همین راویان و محدّثان یا مورخان خودمان فراوان دیده میشوند [افرادی که این اصل را رعایت نمیکنند.]

انتقاد ابن خلدون

ابن خلدون در مقدمه تاریخ خودش یکی از نقدهایی که بر بعضی از مورخین میکند این است که میگوید اینها در نقل تاریخها، فقط دنبال صحت سند هستند که این