فلسفۀ تاریخ ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦٠ - ١ تولید

توضیحی است که بعد از آنکه انتقاداتی به اینها شده بیان کردهاند. شبیه همان قضیهای است که درباره زیربنا و روبنا دارند ...

استاد: خودش است، همان است که خود مارکس در ابتدا صددرصد میگفت اقتصاد زیربناست و علت مطلق و همه چیز معلول مطلق، تأثیر یک طرفی است، ولی بعدها نظر خودش را تعدیل کرد و در عین اینکه از اصل نظریه زیربنا و روبنا صرف نظر نکرد ولی گفت روبنا هم روی زیربنا اثر میگذارد، تأثیر یک طرفی نیست، دو طرفی است. همین بود که بعد پیروانش از او قبول نمیکردند؛ همان جریان معروف که او آمد قائل شد که روبنا هم روی زیربنا اثر میگذارد، شاگردها و مریدهای خودش نمیپذیرفتند. آن جمله معروف را در اینجا گفت که «من به اندازه شما مارکسیست نیستم» چون آنها انکار میکردند که روبنا در زیربنا اثر داشته باشد.

- البته بیشتر از حرفهای آخر خودش انگلس آن را توجیه کرد.

استاد: البته بعد انگلس این را تعقیب کرد.

- که بعد عدهای انگلس را غیر مارکسیست دانستند.

استاد: بله، به همین جهت.

- قبلًا جناب آقای مطهری فرمودند که ما در جواب این بحث باید این را روشن کنیم که اگر این تأثیر متقابل از هر دو طرف یکسان است، پس زیربنا و روبنا معنی ندارد، و اگر این حرف درست است پس چرا نظریه عوامل را که عوامل مختلف سیاسی، فکری، اقتصادی و ... مؤثر هستند رد میکنید. حال در مورد قوای تولیدی و روابط تولیدی میگوییم آیا همچنان که شما میگویید اگر قوای تولیدی پیشرفت نکند روابط تولیدی پیشرفته هرگز به وجود نمیآید، آیا برعکس آن را هم قبول دارید که اگر روابط تولیدی پیشرفته به وجود نیاید قوای تولیدی به وجود نمیآید؟ یا نه،