تحقق پیدا کند که تحقق پیدا کرده، و میتواند در این شرایط تحقق پیدا کند که هنوز تحقق پیدا نکرده و میتواند تحقق پیدا کند. مسئله تکامل انسانها اینطور نیست که وابسته به تکامل ابزار

تولید باشد، بلکه برای خودش یک نظام و حساب دیگری دارد.

از نظر ما سوسیالیسم به مقوله فرهنگ و آموزش و پرورش انسانها بستگی دارد نه به مقوله اقتصاد و تکامل ابزار فنی. اگر انسانها از نظر فرهنگی به تکامل برسند- که میرسند و به اقتصاد و ابزار فنی هم وابستگی ندارد- میتوانند سوسیالیسم را در تمام شئونش در میان خودشان عملی کنند و بهترین دلیلش هم این است که در گذشته عملی شده است. و اگر انسانها تکامل فرهنگی پیدا نکنند، با تکامل ابزار تولید سوسیالیسم محقق نمیشود. دلیلش هم این است که در زمان ما نشد.

و یک دلیلش هم این است که این سه اصلی که مارکس گفته است مردود است: اول مادیت تاریخ؛ یعنی اصلًا عامل محرک تاریخ ماده و جنبههای اقتصادی است. اینطور نیست. موتور اقتصاد یکی از موتورهای تاریخ است. تاریخ یک واقعیت چند موتوره است که اینها روی یکدیگر اثر میگذارند. اینطور نیست که موتور، این است و آنهای دیگر همه چرخهایی هستند که تابع این موتور باشند.

دوم: حرکت تاریخ حرکت دیالکتیکی است و از تضاد میان ابزار تولید و روابط تولید و از تضاد طبقاتی ناشی میشود. اینچنین نیست. در تاریخ تضاد میان افراد و میان طبقات بوده است. این تضادها گاهی جنبه اقتصادی داشته و گاهی جنبههای غیر اقتصادی یعنی جنبههای جاه طلبانه داشته است. گاهی هم اساساً تضادها دخالتی نداشته، حس تعاونها و اصلًا نفس عشق به تکامل دخالت داشته است.

سوم و از همه بالاتر مسئله مراحلی است که این آقایان ذکر کردهاند: اشتراکیت، فئودالیسم، کاپیتالیسم و سوسیالیسم. اولًا خود مارکس هم آخر عمرش فهمید که این برای همه دنیا صادق نیست و در آسیا این مراحل طی نشده است. ثانیاً در دنیای امروز ما عملًا میبینیم کشورهایی به اوج کاپیتالیسم رسیدهاند و کوچکترین نشانه پیدایش سوسیالیسم هم در آن کشورها نیست مثل آمریکا، انگلستان، فرانسه و مخصوصاً آمریکا که از همه اینها پیشرفتهتر است؛ و کشورهایی الآن به سوی سوسیالیسم رفتهاند که ده قرن از آمریکا عقبتر هستند. خود شوروی در ١٩١٧ یعنی در حدود ٦٠ سال پیش سوسیالیست شد و آمریکای امروز هنوز سوسیالیست نشده است. همینطور چین، که ترقی صنعتیاش بعد از دوره سوسیالیست شدنش است نه اینکه اول ترقی صنعتی کرد