«غسلين» كه تنها يك بار در قرآن مجيد آمده از ماده «غسل» (بر وزن نسل) به معناى شستشو است، راغب در مفردات مى‌گويد: «غسلين» آبى است كه از شستشوى بدن كفّار در دوزخ مى‌ريزد، ولى معروف در ميان مفسّران و ارباب لغت اين است خونابه‌اى است كه از بدن دوزخيان فرو مى‌ريزد، و چون شبيه آبى است كه انسان با آن شستشو مى‌كند «غسلين» ناميده شده، و شايد منظور راغب در مفردات نيز همين معنا باشد، ولى بعضى «زقوم» و «غسلين» را به يك معنا دانسته‌اند، و چنانكه گفتيم گياه بد طعم و بدبوئى است كه غذاى اهل دوزخ است، اما مشهور همان معناى اوّل است.

در چهارمين آيه باز به تعبير ديگرى در مورد طعام دوزخيان به نام‌ «ضريع» مواجه مى‌شويم اشاره به گروهى از مجرمان كرده مى‌فرمايد: «آنها وارد آتش داغ و سوزان مى‌شوند- و از چشمه بسيار سوزانى به آنها مى‌نوشانند- طعامى جز از «ضريع» ندارند- طعامى كه نه فربه مى‌كند و نه گرسنگى را فرو مى‌نشاند (تَصْلى ناراً حامِيَةً- تُسْقى مِنْ عَيْنٍ آنِيَةٍ- لَيْسْ لَهُمْ طَعامُ، الّا مِنْ ضَرِيْعٍ- لايُسْمِنُ وَ لا يُغْنِي مِنْ جُوعٍ).

درباره‌ «ضريع» تعبيرات گوناگون و تفسيرهاى مختلفى ذكر شده است، كه قريب المعنا است: بعضى گفته‌اند گياه سبز بدبويى است كه از دريا بيرون مى‌افتد. [١]

بعضى ديگر مى‌گويند: ضريع نوعى خار است كه به زمين مى‌چسبد، هنگامى كه‌تر است قريش آن را «شيرق» مى‌ناميدند، و هنگامى كه خشك مى‌شود آن را «ضريع» مى‌گفتند، گياهى سمّى كه هيچ حيوان و چهارپايى به آن نزديك نمى‌شود. [٢]

بعضى نيز آن را از ماده‌ «ضرع» كه به معناى «ضعف و ذلّت» است مى‌دانند و مى‌گويند: طعامى است ذلّت بار كه دوزخيان براى رهايى از آن به درگاه پروردگار تضرع مى‌كنند. [٣]

در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم چنين آمده است: (الضّريعُ شَيْ‌ءٌ يَكُونُ مِنْ النارِ يُشْبِهُ الشّوكَ، اشَدُّ مِرارَةً مِنَ الصَّبْرِ، وَ انْتَنُ مِنَ الجِيْفَةِ، و احَرُّ مِنَ النّارِ، سَمّاهُ اللَّه ضَرِيْعاً): «ضريع چيزى است در آتش دوزخ مى‌رويد، شبيه خار، تلخ‌تر از صبر (صبر گياهى است كه داراى گل زرد رنگ بسيار تلخى است) و بد بوتر از مردار و سوزانتر از آتش، كه خداوند آن را «ضريع» نام نهاده است». [٤]

از جمله‌ «لايسمن و لا يعني من جوع»، به خوبى استفاده مى‌شود كه چنين غذايى نه موجب تقويت‌

[١]. خليل بن احمد در كتاب العين.

[٢]. تفسير قرطبى، جلد ١٠، صفحه ٧١١٩.

[٣]. همان مدرك، صفحه ٧١٢.

[٤]. مجمع البيان، جلد ٩ و ١٠، صفحه ٤٧٩ ذيل آيه مورد بحث.