پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٠٧ - تعبيرات مختلف قرآن درباره دوزخ

اشاره به وضع كسانى كه عيبجويى و غيبت مى‌كنند و حرص براى جمع‌آورى اموال دارند مى‌فرمايد:

«چنين نيست كه او مى‌پندارد، به زودى در حطمه پرتاب مى‌شود، تو چه مى‌دانى حطمه چيست؟! آتش الهى برافروخته است كه از دل‌ها سر مى‌كشد»!.

(كَلَّا لَيُنْبَذَنَّ في الحُطَمَةِ- وَ ما ادْراكَ مَا الحُطَمَةُ- نارُ اللَّهِ المُوقَدَةُ الْتي تَطَّلِعُ عَلَى الافْئِدَةِ).

واژه‌ «حطمه» كه به گفته «صحاح اللغه» و «مجمع البحرين» نامى از نام‌هاى دوزخ است، صيغه مبالغه از ماده «حطم» به معناى «درهم شكستن» است، و بعضى آن را به معناى «درهم شكستن اشياء خشك» مى‌دانند، لذا به سال‌هاى قحطى «حُطمة» (بر وزن لقمه) گفته مى‌شود، زيرا همه چيز را درهم مى‌شكند و انسان‌ها را متلاشى مى‌سازد و «حطيم» به محلّى از كعبه كه ميان حجر الاسود و در خانه كعبه واقعه شده گفته مى‌شود، زيرا مردم سخت در آنجا ازدحام مى‌كنند گويى از شدت فشار مى‌خواهد استخوان‌ها درهم بشكند.

بنابراين نامگذارى دوزخ به عنوان «حطمه» به خاطر آن است كه آتش سوزانش همه چيز را در هم مى‌شكند و متلاشى مى‌سازد، و تفسيرى كه قرآن در آيات مورد بحث براى آن آورده (مى‌گويد: آتش افروخته الهى است، كه از دل‌ها سر مى‌كشد) نيز شاهد بر اين مدّعى است.

ولى از بعضى از روايات استفاده مى‌شود: كه هريك از نام‌هاى «جهنم» از جمله حطمه اشاره به بخش خاصى از دوزخ مى‌باشد. [١]

در هفتمين تعبير سخن از «هاويه» است، كه فقط يكبار در قرآن مجيد ديده مى‌شود، مى‌فرمايد: وَأَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ- فَأُمُّهُ هَاوِيَةٌ- وَمَا أَدْرَاكَ مَا هِيَهْ- نَارٌ حَامِيَةٌ «اما آن كس كه ترازوهاى (عمل) او سبك است پناهگاهش هاويه است. و تو چه مى‌دانى هاويه چيست؟ آتشى است داغ و سوزان». (قارعه- ٨ تا ١١).

«هاويه» به گفته ابن منظور در لسان العرب يكى از نام‌هاى «جهنم» است بنابراين «امّه هاويةٌ» مفهومش اين است كه مسكن و قرارگاه او دوزخ مى‌باشد. [٢]

در «مقاييس اللغه» و «مفردات راغب» نيز اشاره به اين نامگذارى شده است، اين ماده در اصل از ماده «هُوِيّ» به معناى افتادن و سقوط كردن است، زيرا كافران و مجرمان در آن سقوط مى‌كنند، ضمناً اشاره به‌

[١]. به تفسير نورالثقلين، جلد ٣، صحفه ١٧ و ١٩ حديث ٦٠ و ٦٤ مراجعه فرمائيد.

[٢]. لسان العرب، ماده هوى.